خاکورزی

تعریف
خاک ورزی به معنی آندسته عملیات مکانیکی است که برای به هم زدن خاک ، به منظور پرورش گیاهان زراعی انجام می گیرد. هدف های صحیح خاک ورزی عبارت است از 1- ایجاد محیطی مناسب جهت جوانه زدن بذر و رشد و نمو ریشه. 2- کنترل علف های هرز رقیب. 3-کنترل فرسایش خاک. 4- کنترل رطوبت خاک (اجتناب از رطوبت زیاد خاک و تقلیل صدمات وارده بر گیاه در دوره کمبود رطوبت) 5- بهبود بخشیدن به شرایط فیزیکی خاک.

تاریخچه خاک ورزیخاک ورزی قبل از نگارش تاریخچه اولیه زندگی انسان و در دوره پایانی عصر حجر شروع گردید. اولین وسایل مورد استفاده عبارت بودند از ابزار های دستی برای خرد کردن و کندن خاک که معمولاً از چوب، استخوان یا سنگ ساخته می شدند. این وسایل برای به کنترل در آوردن یا از بین بردن گیاهان بومی، ایجاد سوراخ هایی در خاک برای کاشت بذر گیاهان یا کاشت گیاهان زراعی و کاهش رشد گیاهان بومی و علف های هرز رقیب در میان گیاهان زراعی، استفاده می شدند.
غالباً قسمت کوچکی از زمین به کمک آتش پاک می شد و سپس به وسیله چوب حفر کننده یعنی پیشرو احتمالی گاو آهن حفر می گردید. چوب حفر کننده که در مدت زمان تبدیل به گاو ۀهن پایی شد دارای تکیه گاهی بود که برزگر با پای خود به روی آن فشار می آورد. در مرحله بعد از آن این وسیله توسط یک یا چند نفر کشیده می شد و این در حالی بود که یک نفر دیگر آن را به طرف جلو می راند.
مرحله بعدی خاک ورزی یعنی استفاده از توان حیوانات اهلی ، در بعضی از نقاط جهان قبل از تاریخ به وقوع پیوست و بدین ترتیب حرکتی یکنواخت در توسعه ادوات کشاورزی به وجود آمد که اولین دلیل استفاده از آن در یک لوحه از سومری ها متعلق به حدود 3500 سال قبل از میلاد مسیح به دست آمد. گاو آهن نقش شده بر روی این نشان به طور قابل توجهی شبیه به گاو آهن چوبی بود که تا به امروز توسط زارعین خاور نزذیک و خاور میانه استفاده شده است همچنین دز اهرام مصر لوحه های 3000 ساله ای از نقش گاو آهنهای چوبی که با گاو کشیده می شدند به دست آمده است.
در مرحله بعد از ان، لوله ای عمودی که هر دو سر ان باز بود، به گاو آهن متصل شده و یک نفر بذر را از طریق قیفی که به بالای لوله متصل می گردید، به داخل لوله می انداخت. این روش ابتدایی ترین مثال از اصول خاک ورزی و کشت می باشد که هنوز در خاور نزدیک مورد استفاده قرار می گیرد. پیشرفت های بیشتر در طول قرن های متمادی نا چیز بود اما، علیرغم اینکه تصور می شد ، آهن موجب مسمومیت خاک می گردد، بلاخره بعضی از گاو آهنها به تیغه های آهنی مجهز شدند. پیشرفت فولاد در قرن نوزدهم در سال 1833 موجب به وجود آمدن گاو آهنی شد که دارای لبه ای تیز و سطحی انحنا دار و صیقلی بود. لبه های تیز لایه ای از خاک را می برید و سطح انحنا دار صیقلی ، به گاو آهن اجازه می داد که از خاک عبور کند. از آن زمان تا کنون حرکت بر روی یک خط مستقیم گاو آهن، یا به وجود آمدن حرکت دورانی بعضی از ادوات از قبیل گاو آهنهای بشقابی، هرس ها، فوکا های دوار و سایل مختلف خرد کن و بهم زن تکمیل گردیده است.
اصول شناخت در مورد تأثیرات عملیات زراعی در قرون وسطی بسیار کم بوده است. در سال 1731 جثرو تول در انگلستان بر این عقیده بود که گیاهان از ذرات بسیار ریز خاک استفاده می کنند. بدین ترتیب که هر چه ذرات خاک نرم تر و ریز تر تقسیم شود، ذرات بیشتری توسط ریشه ها جذب می گردد.

  مکانیزاسیدر قرن نوزدهم این موضوع به اثبات رسید که تغذیه و تقویت گیاهان بستگی به برخی از مواد شیمیایی ناشی از مواد معدنی، مواد آلی و آب و هوای خاک دارد. این نظریه توسط جوستوس وان لیبیگ و سایرین پایه گذاری شد. همچنین این عقیده به همه جا گسترش یافت که خاک ورزی با افزایش جریان هوا در خاک، موجب ازدیاد اکسیداسیون ترکیبات شیمیایی در خاک شده و قابلیت حل شدن انها را افزایش می داد.
تنها بعد از جایگزینی تدریجی تراکتور به جای حیوانات کشنده بود که مفهوم سنتی خاک ورزی مورد موشکافی دقیق قرار گرفت.از آغاز قرن بیستم آزمایشات بیشماری به منظور تعیین تأثیر خاکورزی بر روی تولید گیاهان زراعی انجام گرفته که نتیجه به دست آمده برای پژوهشگران اولیه بسیار تعجب آور بوده است. نتیجه کلی به دست امده از این آزمایشات ، حاکی از آن بود که توجیهات گفته شده در مورد نیاز به خاک ورزی های پی در پی اغراق آمیز بوده است. پژوهشهای مستمر بر روی تأثیر خاکورزی، موجب شناخت دقیق تر و نتیجتاً ابداع روشهای جدید تر در این زمینه شده است. اهداف خاک ورزیبعضی از اهداف کلی خاک ورزی عبارتند از :1.بهسازی ساختمان خاکاصولاً ساختمان دانه دانه خاک که موجب نفوذ سریع آب و حفظ و نگهداری صحیح آن، افزایش گنجایش هوا و تسهیل تهویه خاک و تقلیل مقاومت آن در مقابل ریشه دوانی شود مورد نظر است. از طرف دیگر یک بستر مطلوب برای بذر معمولاً بر وجود ذرات کوچکتر و نرمتر خاک در مجاورت بذر ها دلالت می کند. اما باید توجه داشت که امکان بهسازی ساختمان خاک از طریق عملیات خاکورزی، تنها در شرایط کاملاً مطلوب رطوبت خاک انجام پذیر است.در غیر این صورت اثر خاک ورزی بر ساختمان خاک اغلب زیان آور خواهد بود تا سودمند. چنانچه در هنگام عملیات خاک ورزی، خاک بیش از حد رطوبت داشته باشد، خاک فشرده شده و در صورتی که خاک بیش از حد خشک باشد، خاک پودر می شود.2. حفظ و نگهداری رطوبتچنانچه خاک ورزی بر اساس روشهای تأیید شده حفاظت خاک انجام گیرد.، می تواند در کاهش آبدوی سطحی مؤثر واقع شود. بدین ترتیب عملیات خاک ورزی باعث بهتر شدن نفوذ آب در خاک می شود. و ممکن است میزان آب ذخیره شده در خاک را دو برابر نماید. سطح ناهموار به وجود آمده پس از خاکورزی می تواند از طریق کاهش آبدوی سطحی و به حداقل رساندن سله بستن سطح خاک موجب افزایش نفوذ آب در خاک گردد. همچنین با پوششی از بقایای گیاهی که سطح خاک را در مورد اصابت قطرات باران محافظت می کند می توان نتایج حاصله را افزایش داد.3. تهویه خاکجریان هوا معمولاً در خاک هاییی که دارای ساختمان خوب هستند رضایت بخش می باشد. خاک هایی که به شدت فشرده می باشد، با از دست دادن آب خود در فصل خشک ترک می خورند. این ترک های عمیق تنها تا اندازه ای باعث بهبود جریان هوا می گردند.4.نفوذ پذیری خاکاستفاده از تراکتور های چرخ دار و ادوات سنگن در زراعت های آبی موجب فشرده شدن خاک گاهی اوقات تا عمق 50 سانتیمتری می شود و بدین ترتیب اثر بدی در نفوذ آب می گذارد.این موضوع همراه با تقلیل در رشد ریشه بوده و باعث کندی رشد گیاه می گردد. به منظور بهتر شدن نفوذ آب در خاک، لایه های فشرده شده باید از بین بروند. این کار با استفاده از وسایلی که لایه های فشرده شده را خرد می کنند حاصل می شود. معمولاً عمق 30 سانتیمتری کافی است اما چنانچه برداشت محصول در زمان مرطوب بودن خاک انجام گرفته باشد، این عملیات تا عمق 50 سانتیمتری یا بیشتر مورد لزوم است.5. ریشه دوانیخاک ورزی معمولاً بر روی یک دهم از خاکی که ریشه اکثر محصولات در آن گسترش پیدا می کند، مؤثر است. بنابراین تنها به میزان محدودی در نفوذ ریشه در خاک تأثیر می گذارد.حتی استفاده از زیرشکن (ساب سویلر) نیز به طور کامل نمی تواند در نفوذ بیشتر ریشه به اعماق تأثیر زیادی داشته باشد.تأمین مقدار زیادی از مواد غذایی و آب در لایه های زیرین خاک بیش از عملیات خاک ورزی باعث نفوذ ریشه به اعماق خاک خواهد شد مگر اینکه یک لایه سخت عمقی تشکیل شده باشد. بنابراین شکستن این لایه سخت به وسیله شخم زدن و استفاده از زیر شکن، معمولاً برای بهتر شدن نفوذ ریشه در خاک ضروری می باشد.6. تهیه بستر بذریکی از قدیمی ترین اهداف خاک ورزی، تهیه بستر بذر و پوشاندن بذر ها بوده است. شخم ابتداییی در این مورد بخصوص مؤثر نمی باشد.این شخم باعث می گردد تا خاک بسیار سست گردیده و مقدار از ذست رفتن رطوبت از طریق تبخیر افزایش یابد. بدین ترتیب بذر ها را نمی توان در عمق مناسبی قرار داد و تماس بین بذر ها و ذرات خاک برای رسیدن رطوبت به بذر کافی نیست. و بستر بذر قبل از سبز شدن بذر ها خشک می شود. بنابراین بذر ها به طور غیر عادی سر از خاک در آورده و تعداد بوته ها کافی نمی باشد. در این حال معمولاً تعداد دیگری از عملیات خاک ورزی مورد نیاز است تا اثرات منفی شخم را خنثی کند. بدین معنی که کلوخهای بزرگ برگردانده شده را باید خرد کرده، خاکی را که بیش از حد سست و نرم شده به هم فشرده، لایه سخت (لایه سخت به وجود آمده ناشی از کار مداوم گاو اهن برگردان دار ) را خرد کرده و سطح خاک را تراز نمود.چنانچه بستر بذر به خوبی تهیه شده و عاری از علف هرز باشدذدر تسریع مرحله اول رشد محصول اهمیت زیادی خواهد داشت.7. برگرداندن خاکتحت بعضی از شرایطف ممکن است برگرداندن خاک یک عمل مطلوب محسوب شود. ممکن است لازم شود خاک حاصلخیز را به سطح آورده و روی لایه فوقانی که ساختمان خود را از دست داده و از نظر مواد غذایی ضعیف است پوشانیده شود. ممکن است لایه های سطحی خاک را با لایه های عمیق تر مخلوط کرد و موجب بهتر شدن خواص فیزیکی خاک سطحی گردید. با برگرداندن خاک، بذر غلف های هرز دفن شده و در عمقی که مانع سبز شدن آنها می گردد، قرار می گیرد. چنانچه بقایای محصول، آلوده به حشرات (در مراحل مختلف رشد) یا اسپر های بیماری زا باشد، برگرداندن خاک می تواند با دفع کامل آنها، در سالم سازی خاک کمک نماید.8. کنترل علف های هرزکنترل علف های هرز احتمالاً سودمند ترین و مهمترین بخش در خاک ورزی می باشد. آزمایشات مکرر نشان داده اند که، در خاک های عاری از علف های هرز، محصول گیاهان به طور قابل توجهی در اثر خاک ورزی افزایش نمی یابند. با تنظیم برنامه صحیح، این امکان وجود دارد که علف های هرز را به طور مؤثر و اقتصادی در زمانی که هنوز کوچک هستند با به کار بردن ادوات سبک کنترل نمود. انجام شخم عمیق در خاک خشک در طول ماه های تابستان، احتمالاً موثر ترین عمل برای کنترل علف های هرز پایا از قبیل جانسون کرس می باشد.9. جلوگیری از فرسایش خاکبه حداقل رساندن فرسایش خاک از طریق انجام عملیاتی مانند خاک ورزی در جهت خطوط تراز،شیار کردن سطح خاک و قرار دادن مناسب خاشاک در خاک امکان پذیر است. تهیه بستر بذربذر در حال جوانه زدن، و جوانه آن دارای نیاز هایی است که تأمین این نیاز ها ممکن است با شرایط بستر بذر مورد نظر، هماهنگی نداشته باشد. در زیر این نیاز ها مورد بررسی قرار می گیرد.برای جوانه زدن، تماس نزدیک بین بذر و ذرات خاک مورد لزوم است در غیر این صورت آب با سرعت کافی به داخل بذر نفوذ نخواهد کرد و عمل جوانه زدن به تأخیر خواهد افتاد. همچنین تهویه کافی در محیط بذر در حال جوانه زدن از اهمیت ویژه ای برخوردار است، زیرا بذر در این مرحله از حساسیت ویژه ای برخوردار است. جوانه باید نمو کرده و هر چه سریعتر به سطح خاک و نور برسد تا رشد و نمو خود را بدون وابستگی به مواد غذایی ذخیره شده در بذر شروع نماید. بذر نباید در عمق بیش از حد قرار گیرد، در غیر این صورت انرژی ذخیره شده در آن ممکن است برای رشد جوانه تا سطح خاک کافی نباشد، و اگر هم جوانه از خاک بیرون آید ضعیف یوده و نتیجتاً در معرض حمله آفات و امراض قرار می گیرد. همچنین بذر نمی تواند سطحی کشت شود ، زیرا خاک سطحی به سرعت خشک شده و بذر اجازه نخواهد یافت به اندازه کافی آب برای جوانه زدن جذب نماید. چنانچه ریشه ها مجبور شوند در یک خاک بسیار فشرده یا در کلوخهای بزرگ نفوذ نماید.، اثر معکوس در نمو جوانه دارد. همچنین در صورتی که درصد بیشتری از تخلخل خاک پر از هوا باشد نیز برای بذر در حال جوانه زدن مضر است.بستر بذر باید شرایطی مطلوب برای جوانه زنی خوب و محیطی مناسب برای بیرون آمدن جوانه از خاک را فراهم آورد. اما این نیاز ها اغلب در تضاد با یکدیگرند، بنابراین ممکن است یک بستر بذر فشرده به منظور تماس نزدیک بین بذر و خاک مورد نیاز باشد. در حالیکه احتمالاً یک بستر بذر نرم برای تهویه بهتر مورد نظر است. هرچه بذر کوچکتر باشد حساسیت آن در مقابل شرایط بستر بذر بیشتر بوده و نیاز بیشتری برای تهیه بسیار دقیق بستر بذر وجود دارد. شخم یک خاک بسیار خشک، بسیار مرطوب یا بسیار فشرده، کلوخهای بزرگ و سخت زیادی را در سطح خاک باقی خواهد گذارد. تلاش برای تبدیل این کلوخها به خاک نرم زراعی از طریق مکانیکی، معمولاً باعث پودر شدن خاک و سله بستن سطح خاک، بعد از اولین باران یا آبیاری می شود.در مناطق نیمه خشک و خشک، خشک شدن سریع سطح خاک باعث گسترش سله های سخت می شود که مانع بیرون آمدن جوانه از خاک می گردد. در عین حال از آنجایی که خاک به سرعت خشک می شود، تعداد جوانه هایی که سر از خاک بیرون می آورند بسیار مهم است.فشردن بیش از حد سطح خاک، موجب افزایش استحکام سله های خاک شده و بیش از پیش مانع بیرون آمدن جوانه ها از خاک می شود. در نتیجه یک بستر بذر نا مطلوب و غیر یکنواخت باقی خواهخد ماند که غالباً نیاز به کشت مجدد خواهد داشت. یک باران یا آبیاری سبک کلوخها را سست کرده و در نتیجه با یک بار دیسک زدن و یا کولتیواتور زدن سطحی، آنها خرد خواهند شد.چنانچه خاک بستر بذر به اندازه کافی فشرده نشود. تعداد زیادی جیب های هوایی (فضا های خالی پر از هوا) در خاک باقی می ماند که مانع جوانه زدن و نمو ریشه جوانه می شود. از طرف دیگر، فشرده شدن بیش از حد خاک مانع حرکت رطوبت خاک شده و لذا موجب کاهش ذخیره رطوبت قابل دسترس بذر می شود. همچنین تهویه ضعیف در خاک بیش از حد فشرده شده برای جوانه زدن مضر است، اما فشرده شدن خاک بستر بذر به اندازه کافی، هنگامی برای عمل جوانه زدن مفید است که رطوبت کافی در زیر بذر موجود باشد.فشردن خاک در قسمت سطحی،ممکن است در تشکیل سله تأثیر مثبت گزارده و مانع بیرون آمدن جوانه ها از خاک گردد. بنابراین پیشنهاد می گردد در سطح استقرار بذر ، خاک فشرده شود و خاک روی بذر در حالت سست به جای بماند. برای این منظور، به طور مثال می توان از یک چرخ فشار دهنده باریک که به بذر کار متصل است و بذر ها را به خاک می فشارد استفاده کرد و سپس روی بذر را با خاک سست پوشاند. خاک سطحی نباید به ذرات خیلی ریزتبدیل شود، بلکه باید در حالت کلوخه ای به جای گذارده شود. چنین بستری به آسانی سله نمی بندد و نفوذ آب در آن رضایت بخش خواهد بوذ. طبقه بندی خاک ورزیعملیات خاک ورزی معمولاً به دو دسته خاک ورزی اولیه و خاک ورزی ثانویه طبقه بندی می شود. خاک ورزی اولیهخاک ورزی اولیه عملیاتی شدید و نسبتاً عمیق بوده و معمولاً سطح خاک را ناهموار به جای می گذارد. اهداف خاکورزی اولیه عبارتند از:1. بریدن و متلاشی کردن خاک به منظور پایه ریزی آماده سازی بستر بذر.2. دفن خاشاک از طریق برگرداندن آنها.3. مخلوط کردن خاشاک با خاک زراعی.4. باقی گذاردن خاشاک در سطح خاک بدون بهم خوردگی.5. به حداقل رساندن فرسایش آبی و بادی خاک، از طریق به جای گذاشتن سطحی ناهموار در معرض این دو عامل.ادواتی که عموماً برای خاک ورزی اولیه به کار برده می شوند، غبارتند از : گاو آهنهای برگردان دار، گاو آهنهای بشقابی، گاو آهنهای چیزل (گاو آهنهای شفره ای) گاو آهنهای شخم پوششی (گاو آهنهای پنجه عریض)، شیار سازها و پشته سازها،زیر شکن ها (گاو آهنهای اسکنه ای یا ساب سویلر ها)،گاو آهنهای بشقابی عمودی(تیلر های بشقابی)،هرسهای بشقابی افست و تندوم سنگین و گاو آهنهای دوار (تیلر های دوار). خاک ورزی ثانویهواژه خاک ورزی ثانویه به معنی انجام عملیات بر روی خاک در اعماق نسبتاً کمتری می باشد. خاک ورزی ثانویه در بسیاری از موارد به دنبال خاک ورزی اولیه انجام می گیرد. ممکن است بعضی از ادوات خاک ورزی اولیه به منظور انجام عملیات خاک ورزی ثانویه نیز استفاده شود. برای مثال تیلر های بشقابی و بعضی از گاو آهن های چیزل می توانند برای بهم زدن خاک در عمق های کمتر تنظیم گردیده و به منضمات دیگر مجهز گردد.اهداف خاک ورزی ثانویه به شرح زیر می باشد :1. اصلاح بستر بذر از طریق خرد کردن بیشتر خاک.2. ذخیره سازی رطوبت از طریق عملیات آیش تابستانه به منظور از بین بردن علف های هرز و کاهش تبخیر.3. قطع بقایای گیاهی و گیاهان پوششی و مخلوط کردن آنها با خاک سطحی.4. خرد کردن کلوخها، تسطیح و فشردن خاک سطحی و قرار دادن آن در وضعیت بهتر زراعتی برای کشت بذر و جوانه زدن بذر ها.5. از بین بردن علف های هرز.مهمترین ادواتی که در خاک ورزی ثانویه به کار می روند عبارتند از : هرسهای بشقابی، هرسهای دندانه فنری، هرسهای دندانه میخی، هرسهای دندانه انگشتی، کاندیشنر ها و کولتیواتور های مزرعه، غلتکها و هرسهای غلتک دار، تیلر های بشقابی، فوکا های دوار، کولتیواتئر های ردیفی و سایر وسایل مشابه برای از بین بردن علف های هرز. روشهای خاک ورزیعملیات خاک ورزی دارای عناوین مختلفی می باشد که اغلب با یکدیگر اشتباه می شوند.بسیاری از عناوین دارای تعریف دقیق نبوده و اغلب دارای معانی مختلف در نقاط مختلف هستند. بعضی از مهمترین روشها عبارتند از : خاک ورزی مرسوم، شخم - کشت، شخم و کشت، کم ورزی یا خاک ورزی کم، خاک ورزی – کشت، خاک ورزی پوشش دار، دیسک – کشت، کشت بدون خاک ورزی، خاک ورزی نواری و خاک ورزی حفاظتی. خاک ورزی مرسومتعداد عملیاتی که برای خاک ورزی مرسوم مورد نیاز است به نوع محصول و منطقه بستگی دارد. خاک ورزی مرسوم به طور نوعی ممکن است شامل عملیات زیر باشد :1. خرد کردن و دیسک زدن بقایای گیاهی.2. شخم زدن و خرد کردن خاک.3. ایجاد شیار و پشته به منظور شکل دادن خاک.4. استفاده از هرسهای دندانه ای بلافاصله پس از شخم بهاره، به منظور کاهش خلل و فرج پر از هوا و تسطیح و فشردن سطح خاک.5. استفاده از هرس بشقابی یا کولتیواتور مزرعه.6. استفاده از هرس دندانه فنری یا دندانه انگشتی پس از کشت.7. استفاده از فوکای دوار به منظور شکستن سله یا ریشه کن کردن علفهای هرز.8. یک یا دو بار استفاده از کولتیواتور های ردیفی، بسته به نوع محصول،منطقه و علفهای هرز. شخم – کشتدر این روش، ردیف کار به گاو آهن متصل است کشت بذر همزمان و هم عرض با شخم انجام می گیرد. شخم و کشتدر این نوع روش هیچ نوع وسیله خاک ورزی ثانویه به کار نمی رود. وسایل خرد کننده خاک ممکن است به گاو آهن متصل شوند. این ادوات فقط عملیات آماده کردن زمین قبل از کشت را انجام می دهند. کشت به عنوان یک عمل جداگانه روی خاک تازه شخم شده انجام می گیرد. ممکن است وسایلی به کارنده متصل شود که شیار های شخم را تا حدی خرد کنند. در روش کشت در جای چرخ ، از جای چرخ تراکتور یا چرخهای حمل کننده کارنده که موجب خرد شدن و فشرده شدن خاک در مسیر می شود، به عنوان بستر بذر استفاده می گردد. کم ورزی یا خاک ورزی کمدر این روش، خاک ورزی ثانویه منحصر است به یک یا دو بار عبور با یک وسیله تراکتور سوار همراه با یک کارنده که در پشت وسیله سوار می شود و به طور متوالی کار می کند. وسیله خاک ورزی ممکن است یک کولتیواتور مزرعه، هرس بشقابی، هرس دندانه فنری، کولتیواتور ردیفی یا تیلر دوار نواری باشد. از یک تراکتور قوی برای انجام این عملیات متوالی استفاده می شود. خاک ورزی – کشتاین روش نیاز به وسیله ای معمولاً پنجه غازی، برای ایجاد شیار در بقایای گیاهی قبلی، خرد کردن یک نوار باریک، کشت بذر و فشردن خاک در خط کشت دارد.ممکن است کود شیمیایی هم در همان موقع در زمین قرار داده شود. خاک ورزی پوشش داراین روش بیشتر در کشت دستپاش محصولات، به کار می رود. خاک ورزی پوشش دار با به کار بردن مکرر ادوات خاک ورزی زیر شکن انجام می گیرد. پوششی از بقایای گیاهی و کلوخها در سطح خاک باقی می ماند تا از فرسایش بادی و آبی خاک جلوگیری نموده و موجب افزایش نفوذ باران و برف گردد. بستری کاملاً نرم زیر سطح خاک قرار می گیرد. دیسک – کشتدر این روش یک دستگاه کارنده روی تیلر بشقابی (گاوآهن بشقابی عمودی) سوار می گردد. بدین ترتیب خاک ورزی و بذر کاری هم زمان انجا می گیرد. کشت بدون خاک ورزیدر این روش بدون اینکه هیچگونه خاک ورزی مقدماتی انجام گرفته باشد، یک ردیفکار عمل کشت را انجام می دهد. کارنده باید به یک پیش بر چین دار مجهز باشد تا ضمن عبور از گیاهان سرپا یا بقایای گیاهی،خاک را قطع کند و شیار باریکی را به جای شیار باز کن کارنده های معمولی باز نماید. بقایای گیاهی،مشکل شناخته شده ای در عملیات زراعی بوده و از بین بردن علفهای هرز به وسیله علف کشهای شیمیایی ضروری می باشد. خاک ورزی نواریخاک ورزی نواری عبارت از هر نوع سیستم خاک ورزی برای کشت ردیفی محصولاتی است که به وسیله آن فقط بستر بذر با عرض باریک آماده می شود. این روش در صورتی که فاصله بین ردیف ها 76 سانتیمتر یا بیشتر باشد،انرژی لازم برای تهیه بستر بذر را به طور قابل توجهی کاهش می دهد. از آنجایی که روش کشت با فاصله کم رواج بیشتری یافته است، خاک ورزی نواری در کاهش انرژی مورد نیاز تأثیر کمتری دارد. خاک ورزی حفاظتیخاک ورزی حفاظتی یک نوع روش خاک ورزی برای کشت محصولات ردیفی است که علاوه بر حفاظت خاک، با تولید محصول نیز در ارتباط است. خاک ورزی حفاظتی بر روی شیب های کم تا حدود 2 درصد اعمال می شود تا شستشوی لایه ای را کاهش دهد. اصول کلی خاک ورزی حفاظتی که باید رعایت شود عبارت است از :1. تا حد ممکن ماشینها را بر روی خطوط تراز به کار برید.2. از افزار خاک ورزی اولیه برای ناهموار کردن خاک استفاده نمایید تا موجب کند شدن حرکت باران شده و خاک در جای خود نگهداری شود.3. از روش بستر سازی و کشت بدر به طور توأم و با یک بار عبور استفاده نمایید.4. باریکه ای از زمین را به عنوان بستر بذر آماده کنید و نواحی ناهموار و پوشیده از بقایای گیاهی را در بین ردیف های کشت به جای گذارید.5. برای از بین بردن علف های هرز، از علف کشهای شیمیایی به جای عملیات خاک ورزی استفاده نمایید.به کار بردن خاک ورزی حفاظتی شامل بسیاری از جنبه های صرفه جویی در وقت و انرژی مربوط به خاک ورزی کم و بسیاری از صرفه جویی های هزینه مربوط به تهیه بستر بذر اقتصادی می باشد. اما از طرف دیگر، نگهداری عمدی بقایای گیاهی در سطح خاک، ممکن است به عملیات بیشتر ماشین ها و به کار بردن بیشتر مواد شیمیایی یا کنترل امراض، جمعیت حشرات و گسترش علف های هرز نیاز داشته باشد. چالش ها و راهكار هاي افزايش توليد حبوبات ديم در ايرانصباغ پور سيد حسين استاد يار پژوهش و مسئول تحقيقات حبوبات ديم كشور چكيدهنخود و عدس از مهمترين گياهان حبوبات مي باشند كه به ترتيب 64 و 23 در صد سطح زير كشت حبوبات در ايران را به خود اختصاص داده اند. نخود و عدس در بين محصولات از نظر سطح زير كشت داراي سومين و پنجمين رتبه در كشور مي باشند كه كشور ايران به لحاظ سطح زير كشت اين دو محصول، چهارمين رتبه را در دنيا به خود اختصاص داده است. غالبا دو محصول نخود و عدس در شرايط ديم ( 95 و 92 در صد) كشت مي شوند و عملكرد اين دو محصول در مقايسه با ساير كشور هاي مهم توليد كننده بسيار پايين مي باشد. عوامل مختلفي در پايين بودن عملكرد اين دو محصول دخيل مي باشند كه از جمله مي توان مديريت ضعيف عمليات زراعي ( آماده سازي زمين، روش كشت، ميزان بذر ، زمان كشت، كنترل آفات و علف هرز، روش برداشت) ، تنش خشكي، تنش سرما ، بيماري برق زدگي ، بيماري فوزاريوم و بيماري ويروسي نام برد. به عبارت بهتر مي توان بيان نمود كه كشاورزان، حبوبات را بسيار سنتي كشت مي نمايند و كمتر مي توان آثاري از يافته هاي تحقيقاتي در مزارع كشاورزان يافت نمود. در صورتي كه با تحقيقات انجام گرفته جهت نحوه آماده سازي زمين، كشت مكانيزه، ميزان بذر، تاريخ كشت مناسب ،كنترل آفات و علف هاي هرز به روش مكانيزه ، چگونگي كاهش خسارت خشكي و بيماري برق زدگي با كشت ارقام مقاوم به بيماري برق زدگي و فوزاريوم در زمان مناسب و برداشت مكانيزه، مي توان عملكرد را حداقل به ميزان 50 در صد افزايش داد. با كشت ارقام اصلاح شده و اميد بخش نخود از جمله هاشم ، آرمان و FLIP 93-93 و ارقام اصلاح شده و اميد بخش عدس از جمله رقم گچساران ، , FLIP 92-12 ILL590 و ILL 6037 همراه با اجراي توصيه هاي فني در طر ح هاي تحقيقي و ترويجي و مزارع نمايشي مي توان به راحتي به اين مهم دست يافت. مقدمهحبوبات از منابع مهم پروتيين گياهي بوده كه در اكثر غذاهاي مردم بخصوص اقشار كم در آمد مورد استفاده قرار مي گيرد ( 4 ). ريشه حبوبات به لحاظ تثبيت ازت هوا در خاك، جايگاه خاصي در تناوب زراعي آن با ساير محصولات زراعي از جمله غلات دارا مي باشند (2). 1/1 ميليون هكتار سطح زير كشت در كشور ايران به حبوبات اختصاص دارد كه 4/10 در صد سطح زير كشت كشور را شامل مي شود. 87 در صد سطح زير كشت حبوبات در كشور متعلق به دو گياه نخود و عدس مي باشد. سطح زير كشت نخود و عدس در كشور به ترتيب 751000 و 261000هكتار مي باشد كه كشور ايران از نظر سطح زير كشت چهارمين رتبه جهان را به خود اختصاص داده است. 95 و 92 در صد سطح زير كشت نخود و عدس در ايران در شرايط ديم كشت مي شود. عملكرد گياه نخود و عدس به ترتيب حدود 358 و 399 كيلوگرم در هكتار ميباشد كه نسبت به ميانگين عملكرد جهاني و كشورهاي مهم توليد كننده نخود و عدس بسيار پايين ميباشد(6و5). به طوري كه كمتر از نصف ميانگين جهاني مي باشد . عوامل و فاكتور هاي مختلفي در پايين بودن عملكرد گياه نخود و عدس در ايران موثر مي باشند، كه به طورخلاصه در ذيل آورده شده است:- عدم رعايت اصول عمليات آماده سازي بستر بذر در شرايط ديم توسط كشاورزان - عدم كاربرد ميزان بذر مناسب توسط كشاورزان ، به طوري كه ميزان بوته در مزارع كشاورزان كمتر از نصف پيشنهادي توسط محققين و كارشناسا ن مي باشد. - به لحاظ عدم رعايت زمان كاشت مناسب، تنش خشكي و گرماي آخر فصل خسارت زيادي به گياه نخود و عدس وارد مي نمايند.- عدم كنترل يا عدم كنترل به موقع علف هاي هرز- عدم كنترل يا عدم كنترل به موقع آفات نخود وعدس- حساسيت ارقام بومي و محلي به بيماري برق زدگي ، پژ‍مردگي فوزاريومي و ويروسي- عدم رقم متحمل به خشكي و گرماي آخر فصل استراتژي جهت افزايش عملكردبرنامه هاي كوتاه مدت:تحقيقات به نژادي و به زراعي انجام گرفته در ايستگاه هاي مختلف كشور، حاكي از تحقيقات بسيار ارزنده اي است كه به لحاظ عدم آگاهي كشاورزان از اين يافته هاي تحقيقاتي ، كمتر آثار اين يافته هاي تحقيقاتي در مزارع نخود و عدس مشاهده مي گردد. لذا مي توان با استفاده از توصيه هاي فني ذيل در مزارع تحقيقي – ترويجي و مزارع نمايشي ، كشاورزان را از آخرين يا فته هاي تحقيقاتي آگاه نمود و براي افزايش عملكرد در واحد سطح اين محصولات گامي موثر برداشت:1- با توجه به اينكه عمده سطح زير كشت نخود و عدس در شرايط ديم كشت مي گردد لذا عدم استفاده از گاو آهن برگردان دار جهت آماده سازي زمين كشت از اهميت خاصي برخوردار مي باشد. استفاده از گاو آهن قلمي، پنجه غازي براي آماده سازي زمين كشت مي تواند در حفظ رطوبت خاك بسيار موثر باشد (بزازي، 1382).2- كشت مكانيزه نخود وعدس با استفاده از رديف كار هاي پنوماتيك، هاسيا 3- تغيير كشت بهاره به كشت پاييزه با استفاده از ارقام مقاوم به بيماري برق زدگي در مناطق معتدل و نيمه گرمسيري كشور از جمله استان هاي كرمانشاه، لرستان، ايلام، گلستان و ساير نقاط ايران كه داراي زمستان هاي معتدل مي باشند. ريرا با تغيير كشت از بهار به پاييز، ميزان عملكرد كشت پاييزه نسبت به كشت بهاره، 172 در صد افزايش مي يابد ( صباغ پور , 1381). 4- تغيير كشت بهاره به كشت انتظاري با استفاده از ارقام مقاوم به بيماري برق زدگي در مناطق سرد كشور از جمله استان هاي آذربايجان شرقي، آذربايجان غربي، كردستان، همدان، زنجان ،خراسان و ساير مناطق كشور كه داراي سرماي شديد زمستان مي باشند. 5- در صورت عدم امكان كشت انتظاري در مناطق سردسير كشور، نسبت به كشت به موقع بهاره اقدام نمايند. زيرا تاخير در كشت بهاره، به لحاظ مواجه شدن با تنش خشكي و گرماي آخر فصل ميزان عملكرد در واحد سطح شديدا كاهش مي يابد. 6- كاربرد ميزان بذر مناسب در هكتار به طوري كه ميزان بوته درهكتار براي نخود وعدس به ترتيب 30 و 250 بوته در متر مربع باشد7- كا ر برد 30 كيلو گرم ازت خالص در زمان كشت به عنوان استارتر و در صورت اينكه ميزان فسفر خاك كمتر از 6 PPM باشد ، ضروري است كود فسفره كه به مرز PPM 6 برسد.8- وجين دستي علف هاي مزارع به لحاظ هزينه بالا و زمان بر بودن آن، مقرون به صرفه نمي باشد لذا مي توان با روش هاي مكانيكي و شيميايي نسبت به كنترل علف هاي اقدام نمود. كنترل مكانيكي: جهت كنترل مكانيكي با ايجاد فواصل 50 سانتي متر در خطوط كشت (بستن يك لوله سقوط پس از دو سقوط در رديف كارهاي هاسيا يا كشت گستر، فواصل رديف هاي 50 سانتي متر ايجاد مي گردد) و استفاده از تراكتور چرخ باريك و كولتيواتور مي توان اقدام به كنترل علف هاي هرز نمود.كنترل شيميايي: الف- با استفاده از علف كش انتخابي سوپر گالانت يا گالانت مي توان علف هرز برگ باريك در مزارع نخود وعدس را كنترل نمود.ب- با استفاده از علف كش انتخابي لنتا گران مي توان علف هاي هرز برگ پهن يكساله در مزارع نخود را كنترل نمود.9- استفاده از ارقام پر محصول اصلاح شده و اميد بخش نخود مقاوم به بيماري برق زدگي از جمله هاشم، آرمان، FLIP 93-93 و ILC482 براي كشت پاييزه در استان هاي معتدل و نيمه گرمسيري كشور از جمله كرمانشاه، لرستان، ايلام، گلستان، كهكيلويه و بوير احمد.10- استفاده از رقم اصلاح شده عدس گچساران و لاين اميد بخش FLIP 92-12L براي كشت پاييزه در مناطق معتدل و نيمه گرمسيري كشور و همچنين استفاده از لاين اميد بخش مقاوم به بيماري فوزاريوم عدس (ILL6037, ILL 590) در مناطق شديدا آلوده به بيماري فوزاريوم (از جمله منطقه بيله سوار استان اردبيل) كه هر ساله اين بيماري خسارت هنگفتي به مزارع عدس در اين مناطق وارد مي نمايد. 11- با كشت ارقام اصلاح شده از جمله هاشم، آرمان، FLIP 93-93 در كشت پاييزه در استان هاي معتدل و نيمه گرمسيري كشور از جمله كرمانشاه، لرستان، ايلام، گلستان، كهكيلويه و بوير احمد مي توان با كمباين گندم نسبت به برداشت مكانيزه آنها اقدام نمود.برنامه هاي دراز مدت1- بررسي و ارزيابي ژنوتيپ ها و لاينهاي داخلي و خارجي به منظور دستيابي به رقم يا ارقام با سازگاري وسيع در كشور2- دستيابي به رقم يا ارقام مقاوم به تنش هاي زيستي از جمله بيماري برق زدگي، فوزاريوم، ويروس، آفات هليو تيس و آگروتيس3- دستيابي به رقم يا ارقام مقاوم به تنش هاي غير زيستي از جمله خشكي، سرما، گرما و شوري4- دستيابي به رقم يا ارقام پر محصول و دانه درشت5- مطالعه و استفاده از كنترل بيولوژيكي آفات از جمله هليوتيس، آگروتيس، مينوز6- تعيين ريزوبيوم موثر جهت تلقيح مصنوعي براي تثبيت ازت هوا در خاك7- مطالعه و استفاده از مناسبترين روش كنترل ويروس در مزارع نخود و عدسمنابع مورد استفاده:(1) بزازي، داريوش. 1382. گزارش نهايي اثرات شيوه هاي خاك ورزي و كاشت در كنترل علف هاي هرز نخود ديم. انتشارات موسسه تحقيقات كشاورزي ديم.(2) صباغ پور ، سيد حسين 1375 . نكات فني زراعت نخود در گرگان و گنبد و خصوصيات رقم جديد هاشم – مركز تحقيقات كشاورزي كرمانشاه ( شماره 11 ) . 18 صفحه.(3) صباغ پور ، سيد حسين 1381 . برتري كشت نخود پاييزه نسبت به كشت بهاره در استان كرمانشاه. هفتمين كنگره زراعت و اصلاح نباتات و كرج شهريور 1381. صفحه 204.(4) مجنون حسيني ، ناصر 1372 . حبوبات در ايران ، انتشارات جهاد دانشگاهي دانشگاه تهران . (5) Sabaghpour, Sayyed Hossain., Esmail, Sadeghi, and R.S.Malhotra. 2003. Present status and future prospects of chickpea cultivation in Iran. International chickpea Conference. 20-22 Jan, 2003, Raipur, India (6) Sabaghpour, Sayyed Hossain., Mansor Safihkni, and A. Sarker 2004. Present status and future prospects of lentil cultivation in Iran. Proceedings of the Fifth European Conference on Grain Legume 7-11 June 2004, Dijon, France.Prospects and problems for enhancing grain yield of food legume on dryland in IranSayyed Hossain SabaghpourDryland Agricultural Research InstituteAbbstractChickpea and lentil are the most important pulse crops in Iran and occupies nearly 64% and 23% of the Iran’s food legume area. Chickpea and lentil areas in comparison with other crops in Iran are third and fifth. Iran ranks fourth for chickpea and lentil areas in the world. Chickpea and lentil are mostly grown as rain-fed (95% and 92%). Productivity of these crops in comparison with average of world productivity is very low. The major constraints influencing the productivity of chickpea and lentil include poor agronomic practices (preparation of land, method of sowing, seed rate, harvesting method), drought, cold and in some areas ascochyta blight, fusarium wilt and virus in chickpea and fusarium wilt and virus in lentil. The agronomy of chickpea and lentil cultivation including date of sowing, seed rate, method of sowing, plant population, weed control, and method of harvesting has been researched and recommendations developed for different areas. The efforts are being made to transfer these recommendations to farm level with the help of extension specialists. Transfer of these technologies to farmers is in progress and in some areas farmers are getting almost 50% or more productivity with adoption of winter- or Entzari sowing. We able to achieve to the objectives through uses of improved chickpea varieties ( Hashem , Arman and FLIP 93-93 , ILC482) and improved lentil varieties (Gachsaran, FLIP 92-12L, ILL590 and ILL 6037) along with other agronomic recommendations .Key words: Agronomy, breeding, biotic stress, abiotic stress, chickpea ( Cicer aritinum L.) , lentil (Lens culinaris Lون کشاورزی چیست ؟از سالیان بسیار دور، بشر همواره به طرق مختلف سعی در تأمین غذای خود و دامهایش را داشته است و در طی اعصار گوناگون از شیوه های مختلفی استفاده کرده است که همواره سیری صعودی به سمت افزایش عملکرد محصول را داشته است.در ابتدا؛ عملیات کشاورزی توسط انسان و دام و بوسیلۀ ابزارآلات چوبی بسیار ساده انجام می گرفت. سپس با پیدایش آهن؛ از آن برای ساخت انواع خیش ها استفاده شد. این سیر تکامل استفاده از وسایل و ابزار آلات همچنان ادامه یافت تا اینکه موتور بخار در اواخر قرن 18توسط جیمز وات اختراع شد. صد سال بعد، یعنی اواخر قرن نوزدهم در تراکتورهای زراعی غول پیکری که برای مزارع وسیع امریکا ساخته شده بودند؛ موتور بخار بکار گرفته شد. لیکن بعلت محدودیت های فراوان از قبیل بازدهی پایین و ابعاد بزرگ و وزن زیاد موتورهای بخار جای خود را به موتور های احتراق داخلی دادند و از اوایل قرن بیستم تا کنون روز بروز بر کیفیت این تراکتور ها افزوده می شود.این روند که شاید بتوان ابتدای آن را به ده هزار سال پیش نسبت داد را مکانیزاسیون کشاورزی می نامند. مکانیزاسیون کشاورزی به معنای مکانیکی کردن عملیات کشاورزی است و دارای دو معنای عام و خاص می باشد که معنای خاص آن صرفاً شامل تکنولوژی ماشینی و مسائل مرتبط با آن در کشاورزی است. در حالیکه معنی عام مکانیزاسیون تمامی مسائل و تجزیه و تحلیل های کلی مرتبط با کشاورزی و مدیریت آن ها را شامل می شود. مکانیزاسیون را می توان چنین تعبیر کرد که "مکانیزاسیون، استفاده از تکنولوژی روز در کشاورزی برای توسعۀ پایدار است". اهداف مکانیزاسیون را می توان چنین برشمرد:- افزایش تولید- کاهش هزینه ها- کاهش سختی کار کشاورزی و افزایش جذابیت آن- افزایش بهره وری از نیروهای کارگری- افزایش کیفیت کار زراعی و امکان انجام آن در کمترین مدت زمان- انجام به موقع عملیات کشاورزیمکانیزاسیون در دو مبحث فنی و اقتصادی مطرح می شود. در بعد فنی آن، مسائل مربوط به ماشینی کردن کشاورزی و در بعد اقتصادی، مدیریت مناسب برای افزایش درآمد و کاهش هزینه ها مد نظر قرار می گیرد.مبحث مکانیزاسیون در ایران از اوایل قرن چهاردهم شمسی و با ظهور سلسله پهلوی آغاز شد و اولین تراکتور در سال 1308و بمظور آموزش دانشجویان فلاحت کرج از اروپا وارد گردید.با شکل گیری بخش ماشین های کشاورزی و مکانیزاسیون در دانشکده های کشاورزی دانشگاههای مختلف کشور؛ این بخش از کشاورزی رونق گرفت و امروز شاهد فعالیت اساتید و دانشجویان این رشته در مقاطع مختلف تحصیلی در قالب کنگره ها و کنفرانس های متعددی هستیم که عمدۀ آنها توسط انجمن مهندسی ماشینهای کشاورزی و مکانیزاسیون ایران برگزار می شود.در طی این کنگره ها و کنفرانس ها مقالات متعددی در رابطه با بخش های مختلف مربوط به ماشین های کشاورزی و مکانیزاسیون ارائه می گردد که گامی موثر در راه پیشرفت سطح علمی کشاورزی ایران در این عرصه است.     ریشه های گیاهانانواع ریشه(تصاویر) هنگامی که دانه رویش می یابد اولین عضوی که بر روی پوست ظاهر می شود راس ساقه (Root Tip ) است . که ریشه چه( Radicle) نیز نامیده می شود . ریشه چه در اثر طویل شدن محور زیر لپه ای ( Hypocotyle ) و امتداد آن ریشه اولیه ( Primary Root) را به وجود می آورد که به زودی منشعب می شود و ریشه ثانویه ( Secondary Root ) ایجاد میکند .ریشه های اولیه در گیاهان گل دار دو لپه ای معمولا از ریشه های ثانویه بزرگ ترند و ریشه اصلی (Tap root ) نامیده می شوند . به این طرز ریشه بندی سبک یا سیستم ریشه اصلی (Tap root system ) و به ریشه های کوچک یا ریشه چه ( Rootlet ) می گویند . در بعضی از دو لپه ای ها و تقریبا همه تک لپه ای ها تفاوتی بین ریشه های اولیه و ثانویه دیده نمی شود و به این طرز ریشه بندی سیستم ریشه بندی افشان (System fibrous roots) گفته می شود . به ریشه های که از رشد گیاهک دانه به وجود نمی آیند ریشه های نا به جا ( Adventitious roots ) می گویند که ممکن است از ساقه یا برگ تولید شوند . شاخه های بسیاری از گیاهان هنگامی که در محل مرطوب قرار بگیرند و یا توسط انسان در خاک یا شن مرطوب قرار بگیرند می توانند ریشه های نا به جا ایجاد کنند و این نیز طریقه ای برای شناسائی گیاهان است و آنها را از گیاهانی که قادر به تولید ریشه های نا به جا نیستند متمایز می کند از انواع ریشه های نا به جا می توان به ریشه های تکیه گاهی (Prop or stilt roots ) را نام برد . مانند : ریشه های تکیه گاهی ذرت ( Zea meys) ریشه های غده ای یا ریشه ای ذخیره ای ( Storage Roots ) اغلب در ریشه های افشانی مثل کوکب (Dahlia spp. ) یا زنبق ( Iris spp. ) ریشه ضخیم و حاوی بافت ذخیره ای است . به این سیستم ریشه های ذخیره ای سیستم ریشه های گروهی یا دسته ای ( Fascicled root system ) گویند. که بخش ذخیره ای ممکن است کروی (Spheroidal) مانند : بعضی از اقسام چغندر (Beta spp. ) . فرفره ای یا شلغمی Napiform or turbinate) ) مانند : شلغم Brassica napus )) . دوکی شکل( Fusiform) مانند : سیب زمینی شیرین. واژ مخروطی Obconcial )) مانند : هویج (Carrota daucus ) باشند ریشه های هوایی ( Aerial roots )بعضی از گیاهان در گیاهان مرطوب و یا گرم ومرطوب می توانند ریشه های هوائی ایجاد کنند که به همین نام نامیده می شوند مانند گیاه انجیر معابد ( Ficus religiosa) . ریشه های بالا رونده ( Climbing root ) نیز از نوع ریشه های هوایی هستند که در انواع عشقه ها (Hedera spp. ) دیده می شود . ریشه های تنفسی (pnematophore or Respiratory roots ) که خاص گیاهان باتلاقی هستند مانند : چندل ( Rhizophora mucronata ) و حرا (Avicennia marina ) هستند که از انواع ریشه های هوایی محسوب می شوند ریشه های انگلی ( Roots of parasites )بعضی از گیاهان با ایجاد شاخه های زرد و نازک و ضعیف بر روی گیاهان دیگر به صورت انگل زندگی می کنند مانند : گیاهان بدون برگ Cuscuta spp. . این گیاهان ریشه های نا به جا تولید می کنند که در ساقه یا شاخه گیاه میزبان فرو می روند و آب و غذا از آن می گیرند که به این نوع ریشه ها ریشه های مکنده ( Haustorium ) می گویند     بررسي اثرات تنش خشكي و تاريخ كاشت بر عملكرد و كارآيي مصرف آب ارزن نوتريفيدچكيده:به‌منظور بررسي اثر تنش خشكي و تاريخ كاشت بر كارآيي مصرف آب و ساير ويژگيهاي ارزن آفريقايي(Pennisetum americanum L.(Leek)) ، با استفاده از هيبريد علوفه‌اي نوتريفيد ، آزمايشي به صورت كرت‌هاي خرد شده ( اسپليت پلات ) در قالب طرح بلوك‌هاي كامل تصادفي با چهار تكرار در ايستگاه مركز تحقيقات كشاورزي يزد اجرا گرديد. در اين آزمايش عامل آبياري در سه سطح و شامل آبياري بر اساس ضرايب 4/0،6/0 و8/0 ميزان تبخير از تشتك تبحير كلاس A در كرت‌هاي اصلي و عامل تاريخ كاشت در چهار سطح از 15 فروردين به فاصله 15 روز تا 30 ارديبهشت در كرت‌هاي فرعي مورد مطالعه قرار گرفتند، نتايج به دست آمده نشان دادند كه كليه صفات مورد بررسي تحت تاثير تيمار آبياري و تاريخ كاشت قرار گرفته‌اند. تيمار آبياري با ضريب 8/0 و با عملكرد 61/6 كيلوگرم در متر مربع در بالاترين گروه و تيمار آبياري با ضريب 4/0 و با عملكرد 79/5 كيلوگرم در متر مربع در پايين‌ترين گروه قرار گرفته‌اند . تيمارهاي آبياري بر كارآيي مصرف آب نيز موثر بودند و با كاهش مقدار آب آبياري ، كارآيي آن افزايش يافت. به طوري كه آبياري با ضريب 4/0 كه با تنش كم آبي همراه بود، با كارآيي 69/1 كيلوگرم ماده خشك بر متر مكعب آب مصرفي ، نسبت به ساير تيمارها برتري داشت . با تاخير در تاريخ كاشت نيز ، عملكرد علوفه تر و خشك ، ارتفاع گياه ، تعدادپنجه، نسبت برگ به ساقه و كارايي مصرف آب كاهش يافت . نتايج نهايي آزمايش نشان داد كه آبياري با ضريب 4/0 (w1) و كاشت در اولين فرصت در بهار (15 فروردين ) نسبت به ساير تيمارها داراي برتري مي‌باشند. كلمات كليدي : تنش خشكي ، تاريخ كاشت ، كارآئي مصرف آب ، ارزن نوتريفيدمقدمه:به هر عامل محيطي كه بطور بالقوه براي موجود زنده نامساعد باشد تنش گفته ميشود(3). خشكي يكي از مهم‌ترين عوامل محدود كننده رشد گياهان در سراسر جهان و شايع‌ترين تنش محيطي است كه تقريبا توليد 25 درصد اراضي جهان را محدود ساخته است. (4و5).كمبود آب بيشترين سهم را در كاهش عملكرد گياهان زراعي دارد (2) به گفته لويت خشكي مي‌تواند در اثر وجود يك يا چندعامل آب و هوايي‌كه موجب كمبود آب در داخل گياه مي گردند به وجودآيد(9) . كاهش مقدار آب در دسترس گياه منجر به تنش خشكي و بروز تغييرات نامناسب مرفولوژيك و فيزيولوژيك در گياه مي گردد خسارت وارده به گياهان زراعي در اثر تنشهاي حرارتي , خشكي و شوري در سطح جهان گسترده تر بود و دلايل زيادي وجود دارد كه صرف نظر از نوع تنش گياه به صورت مستقيم و غير مستقيم با تنش خشكي مواجه خواهد شد. كارايي مصرف آب يكي از مهم ترين خصوصيات فيزيولوژيكي است كه در سازگاري گياهان به شرايط خشك نقش عمده اي دارد(6). هر عاملي كه عملكرد را افزايش دهد WUE را نيز افزايش مي دهد به همين ترتيب هر عاملي كه تبخير و تعرق را كاهش دهد و تاثير نامطلوب زيادي بر عملكرد نداشته باشد كارايي مصرف آب را افزايش مي دهد(1). ميسرا بيان نمود كه كارآيي مصرف آب ارزن مرواريد همبستگي مثبت با عملكرد و تعداد پنجه هاي بارور وتعداد روزها تا گرده افشاني دارد(10). كين ماسو و همكاران مصرف آب و كارآيي آن را در ارزن مرواريد و سورگوم مورد بررسي قرار دادند و بيان نمودند كه كارآيي مصرف آب ارزن مرواريد تحت تنش خشكي اندكي افزايش يافت(7).ارزن علوفه اي گياهي است كه به تازگي در نواحي وسيعي از جهان كشت مي شود. رشد سريع , تطابق بالا با مناطق گرمسيري , مقاومت نسبي به خشكي و شوري , پروتئين بالا ,خوشخوراكي وعدم وجود اسيد پروسيك ,چهاركربنه و توانايي توليد بالا در نواحي گرم وخشك و بالا بودن كارآيي مصرف آب نسبت به ساير گياهان مي تواند آن را به صورت گياه علوفه اي مناسب براي كشت در نواحي گرم و خشك مطرح كند و در بين انواع ارزن , هيبريد نوتريفيد گياه علوفه‌اي تابستانه با كيفيت بالا مي باشد كه داراي مقاومت بسيار خوبي نسبت به خشكي بوده و در تمام مراحل رشد براي چرا مناسب است. علوفه نوتريفيد از نظر قابليت هضم بسيار برتر از علوفه سورگوم بوده و بدون اسيد پروسيك است و براي تعليف انواع دامها قابل استفاده مي باشد . نوتريفيد هيبريد پني زتوم است كه در اين جنس تعداد زيادي از گياهان علفي نيز وجود دارند. اين هيبريد به دنبال بررسيهاي مزرعه اي فشرده در تابستان 89-1988 توسط شركت پاسيفيك سيدزاستراليا آزاد و به بازار معرفي گرديد. (11).مواد و روشها : در اين تحقيق دو فاكتور به صورت زير مورد بررسي قرار گرفت . فاكتور آبياري داراي سه سطح و بر اساس ضرايب 4/0, 6/0 و 8/0 ميزان تبخير از طشتك تبخير كلاس A. فاكتور تاريخ كاشت داراي چهار سطح از 15 فروردين ماه شروع و به فاصله 15 روز تا 30 ارديبهشت ادامه داشته است . طرح آماري بكار رفته كرتهاي خرد شده (اسپليت پلات ) در قالب بلوكهاي كامل تصادفي با چهار تكرار بوده است. بطوري كه تيمار آبياري در كرتهاي اصلي و تاريخ كاشت در كرتهاي فرعي قرار گرفته اند هر واحد آزمايشي شامل 6 خط كاشت به فاصله خطوط 50 سانتيمتر و طول خطوط 10 متر , پس از انتخاب زمين و نمونه برداري از خاك جهت تعيين نياز كودي , با توجه به نتايج آزمون خاك كودهاي لازم مصرف و شخم انجام گرفت و پس از ديسك و مرزبندي و تسطيح داخل كرتها ,كاشت به صورت جوي و پشته انجام گرفت . تراكم كاشت در تمامي تيمارها يكسان فرض گرديد و جهت جلوگيري از نفوذ آب , فاصله كرتها از همديگر يك متر و فاصله تكرارها 2 متر منظور شد. مقدار بذر لازم براي هر واحد آزمايشي توزين و كاشت طبق جدول زمانبندي در تاريخهاي پيش بيني شده انجام شد. دور آبياري ثابت وتيمارهاي آبي با اندازه گيري روزانه ميزان تبخير از طشتك كلاس A در زمان معين اعمال گرديد. بطوري كه مقدار آب مصرفي بر اساس ميزان تبخير و ضرايب آزمايش و مساحت كرتها بوده و اندازه گيري مقدار آب لازم از طريق كنتورهاي مخصوصي انجام مي گرفت كه در ابتداي تكرارها نصب گرديده بود در طول دوره رشد يادداشت برداريهاي لازم صورت گرفته و قبل از برداشت هر چين ارتفاع گياه و تعداد پنجه شمارش گرديد. در زمانهاي مختلف نسبت به برداشت علوفه با حذف اثر حاشيه از چهار خط وسط انجام و وزن علوفه تر و خشك مشخص و نمونه هايي جهت تعيين نسبت برگ به ساقه برداشت مي شد. در نهايت مجموع علوفه حاصل از چينهاي مختلف براي واحد آزمايشي منظور گرديده و تجزيه واريانس بر اساس طرح بكار رفته , انجام و ميانگين ها به روش دانكن مقايسه گرديدند. نتايج و بحث : نتايج تجزيه واريانس تاثير تنش خشكي و تاريخ كاشت بر عملكرد , ارتفاع گياه و تعداد پنجه نشان داد كه بين سطوح مختلف تنش خشكي اختلاف بسيار معني داري وجود دارد. در مقايسه ميانگين تنش هاي خشكي با آزمون دانكن مشاهده مي گردد كه تيمار آبياري با ضريب 8/0 (W3) داراي بالاترين عملكرد علوفه بوده است و برعكس تيمار آبياري با ضريب 4/0 (1W) داراي كمترين عملكرد علوفه مي باشد (جدول 1) . اين موضوع نشان مي دهد كه توليد علوفه با كاهش مقدار آب آبياري و يا تنش خشكي همبستگي منفي دارد. تيمار آبياري با ضريب 8/0 و با عملكرد 61/6 كيلوگرم بر متر مربع بالاترين و تيمار آبياري با ضريب 4/0 كه داراي تنش بوده است با توليد 79/5 كيلوگرم بر متر مربع علوفه كمترين عملكرد را نشان دادند علت اين موضوع تاثير متفاوت مقادير آب آبياري در تيمارهاي مختلف بر توليد علوفه ارزن نوتريفيد بوده است . گزارشهاي پژوهشگران متعدد از جمله كرامر , لويت , ويلسون , عظيم زاده و كهن مو در زمينه كاهش رشد و عملكرد گياه تحت شرايط آبي مويد يافته هاي اين تحقيق در زمينه عملكرد علوفه مي باشد (2 , 4 , 8 , 9 و 12). تنش خشكي بر ارتفاع ساقه و تعداد پنجه نيز اثر معني دار داشته است. تاريخهاي مختلف كاشت نيز با توجه به تنش خشكي روي عملكرد علوفه تر و خشك ، ارتفاع گياه , تعداد پنجه و نسبت برگ به ساقه اثر داشته اند (جدول 2).بررسي اثرات تيمارهاي آبياري بر كارآيي مصرف آب نشان داد كه بين سطوح مختلف تيمار آبياري از نظر بازده مصرف آب اختلاف بسيار معني داري وجود دارد. تيمار آبياري با ضريب (4/0) كه داراي تنش كم آبي است با بيشترين كارآيي مصرف آب (69/1) در بالاترين گروه و تيمار آبياري با ضريب (8/0) با كمترين كارايي مصرف آب (05/1) در پايين ترين مرتبه قرار داشتند(جدول 1). وجود همبستگي مثبت بين كاهش مقدار آب آبياري و كارايي مصرف آب در اين تحقيق نشانگر اين موضوع نمي باشد كه در تمامي حالات با افزايش تنش كم آبي كارآيي مصرف آب افزايش مي يابد . زيرا چنانچه شدت تنش اعمال شده از حد معيني تجاوي نمايد, گياه قادر به تحمل اثرات سوء تنش وارده نبوده و عملكرد ماده خشك و در نتيجه كارايي مصرف آب به شدت كاهش مي يابد. بنابراين همبستگي مثبت بين شدت تنش و كارايي مصرف آب فقط در دامنه معيني از شدت تنش اعمال شده صادق است و خارج از آن مقدار , رابطه همبستگي منفي خواهد بود . تحقيقات انجام شده توسط انكن و وندت بر روي سورگوم و كين ماسو و همكاران روي ارزن وسورگوم حاكي از افزايش كارايي مصرف آب در شرايط تنش خشكي مي باشد (7) . تاريخهاي مختلف كاشت نيز روي كارايي مصرف آب اثر متفاوت داشته اند (جدول 2) . جدول شماره 1 ـ مقايسه ميانگين هاي عملكرد علوفه تر و خشك , ارتفاع گياه , تعداد پنجه ، نسبت برگ به ساقه و كارايي مصرف آب در سطوح مختلف تنش خشكي تيمار عملكرد علوفه تر kg/m2)) عملكرد علوفه خشك(kg/m2) ارتفاع گياه (cm) تعداد پنجه نسبت برگ به ساقه كارايي مصرف آب (kg/m3) (4/0)W1 C79/5 C16/1 B05/49 B583/5 B77/1 A69/1 (6/0)W2 B27/6 B28/1 AB06/51 AB864/5 AB88/1 B26/1 (08/0)W3 A61/6 A42/1 A91/54 A068/6 A87/1 c05/1 ميانگين 22/6 29/1 67/51 85/5 82/1 33/1 ميانگينها توسط آزمون دانكن و در سطح احتمال 5% مقايسه شده است و در هر ستون تفاوت بين دو ميانگين كه داراي حداقل يك حرف مشترك هستند از نظر آماري معني دار نيست . جدول شماره 2- مقايسه ميانگين هاي عملكرد علوفه تر و خشك ، ارتفاع گياه , تعداد پنجه , نسبت برگ به ساقه و كارايي مصرف آب در سطوح مختلف تاريخ كاشت . تيمار عملكرد علوفه ترkg/m2)) عملكرد علوفه خشك(kg/m2) ارتفاع گياه (cm) تعداد پنجه نسبت برگ به ساقه كارايي مصرف آب (kg/m3) (15 فروردين )D1 A 44/7 A 52/1 A 15/54 A 484/7 AB 91/1 A 61/1 (30 فروردين) D2 B 90/6 B 34/1 AB 51/53 B 145/6 A 07/2 A 36/1 (15 ارديبهشت)D3 C 40/5 C 16/1 AB 07/51 C 945/4 AB 79/1 B 28/1 (30 ارديبهشت)D4 D 20/5 D 14/1 B 97/47 C 779/4 C 13/1 B 26/1 ميانگين 24/6 29/1 68/51 84/5 73/1 38/1 ميانگينها توسط آزمون دانكن و در سطح احتمال 5% مقايسه شده است و در هر ستون تفاوت بين هر دو ميانگين كه داراي حداقل يك حرف مشترك هستند از نظر آماري معني دار نيست . منابع مورد استفاده : 1- زربخش , عبدالجميل, 1373, بررسي اثرات تاريخ كاشت برعملكرد ارزن نوتريفيد , گزارش پژوهشي نهال و بذر صفي آباد دزفول خوزستان . 2- عظيم زاده , مرتضي , 1371 . تعيين الگوي رشد در سه رقم گندم و دو رقم جو , پايان نامه كارشناسي ارشد , رشته زراعت , دانشگاه مشهد . 3- كوچكي , عوض و نصيري محلاتي , مهدي , 1373 , اكولوژي گياهان زراعي , جلد اول , روابط گياه و محيط ، جهاد دانشگاهي مشهد . 4- كهن مو , محمد امين , 1374 . بررسي اثر فواصل آبياري و شيوه توزيع كود ازت بر روند رشد و عملكرد سورگوم علوفه اي در كرج , پايان نامه كارشناسي ارشد , رشته زراعت , دانشگاه تربيت مدرس. 5- هاشمي دزفولي , ابوالحسن , 1373 , مفهوم كارايي مصرف آب , پژوهش و سازندگي , شماره 25 صفحه 37-34. 6- هاشمي دزفولي , ابوالحسن , ع . كوچكي و م . بنايان ، اول 1374 . افزايش عملكرد گياهان زراعي (ترجمه ) جهاد دانشگاهي مشهد. 7- kanemasu, E.T.Singh , p.Chavdhuri,U.N. and Singh.Piarsa.1984.Water use and Water use efficiency of pearl millet and sorghum. Agrometeorogy of sorghum and millet in semiarid tropics . proceedings of the intrational symposium,ICRISAT center patancheru,India. 8- kramer, P.J.1983.Water Relations of plant,s.Acad . pre.Inc London. 9- Levitt,R.H.M.1980.Responses of plants to Environmental stresses.Vol 2, Water , radiation salt and other stresses.Academic press, New York. 10- Misra,A.N.1994.pearl millet, seedling establishment under variable soil moisture stress. Acta physiologiae plantarum, 16(2):101-103. 11- Slatter,S.andStuart,P.1995.NutrifeedDescirpition,Agronomyand anagement.forage Agronomy Notes . Pacific Seeds.Queensland, Australia. 12- Wilson , J.R.1983. Effect of water stress on in vitro dry matter digesibility and chemical composition of herbage of tropical pasture species . Aust .J. Agri .Res. 34:377-390.   Effects of Drought Stress and Planting Dates on yield and Water Use Efficiency on Nutrifeed Millet S.A. Taba Taba ei : Scientific member of Yazd Agri and N.R. Research Center,Iran G. H Rangbar : Scientific member of National Salinity Research Center , Yazd ,Iran. Abstract In order to investigate the effects of irrigation regimes and planting date on water use efficrciy and yield of pearl millet (pennisetum ameriicanum L.(Leek),a split plot on basis of complete block desing with four replications, at the center of agricultural station in yazd ,is employed. This experiment, was consisted of , three levels of irrigation according to the coefficients 0.4,0.6 and 0.8 of evaporation as main plots and planting dates of four levels, April 4,April 19,May 5 and May 20 as sub plots.The results showed that all characters affected by irrigation treatment and planting dates . Treatment of irrigation with evaporation 0.8 and with 6.61 kg/m2 yield over levels of irrigation regimes and treatment of irrigation with evaporation 0.4 with 5.79 kg/m2 yield were the highest and lowest, respectively.Irrigation regimes affected water use efficiency. By reducing the irrigation water, the yield, plant height and number of tillers decreased but ,wue increased . at there was over water use efficiency 1.69 kg/m3 yield. The level of irrigation with evaporation 0.4 There was a significant difference among the measured characters for the date of planting . The delay of planting date , showed the reduces of yield and other characteristics. The results showed that irrigation with 0.4 evaporation and April 4 planting date are better. Key word : Drought Stress , Planting Dates , Water Use Efficiency, Nutrifeed Millet کشاورزي دقيق چيست ؟مديريت مزرعه به نوعي بر مبناي متوسط , يا يکنواخت انجام مي شود که تمام سطح مزرعه کاربرد يکنواخت نهاده هاي زراعي را دريافت نمايد.بهر حال , تغييرپذيري در نوع خاک , عمق خاک , ناهمواري يا شيب , ياعلف هاي هرز مي توانند موجب تغييراتي در عملکرد ها شوند. به طور نمونه دامنه عملکرد دانه مي تواند از صفر تا بيش از 10 تن در هکتار در داخل يک مزرعه باشد. مفهوم کشاورزي دقيق به طور ساده مديريت اين تغييرپذيري با تطبيق دادن نهاده ها , مانند کود شيميايي يا بذر , با پتاسيل محل مي باشد.در اين روش , عملکرد گياه زراعي به حداکثر مي رسد و در ضمن مصرف بيش از اندازه نهاده هاي زراعي به حداقل کاهش مي يابد.به اين فرايند مديريت "کشاورزي محل –خاص " گفته مي شود. کشاورزي دقيق چگونه عمل مي کند ؟کشاورزي دقيق داراي تعدادي ابزار پيشرفته مي باشد که به پايش تغيير پذيري و مديريت نهاده ها کمک مي کند.اين ابزار ها شامل : 1- سيستم موقعيت يابي جهاني (GPS) – اشاره به شيوه اي دارد که قادر به شناسايي نقاط در داخل مزرعه مي نمايد.2-سنسور ها و وقا يع نگار هاي داده ها (Sensors and dataloggers) – اطلاعات ربوط به گياه زراعي , خا ک و اقليم را مي توان با استفاده از اين فن اوري ا به فراواني زياد مورد ديده باني قرار داد.3- سيستم اطلاعات جفرافيايي (GIS) – نقشه هاي اين ويژگي ها را مي توان فراهم نمود و با استفاده از مرورگر هاي ساده يا مدل هاي پيچيده مورد تجزيه و تحليل قرار داد.4- عمل تشخيص دهنده –به محض شناسايي عوامل محدود کننده عملکرد, اقدامي مي توان براي غلبه يا به حداقل رساندن اين محدود يت ها انجام داد.GPS – موتور کشاورزي دقيق کشاورزيمحل – خاص با استفاده از سيستم موقعيت يابي جهاني (GPS) امکان پذير مي گردد. (GPS) محل کاربر (طول , عرض جغرافيايي , ارتفاع ) را از طريق دريافت يگنال پخش شده توسط 24 ناوبري ماهواره اي با دقت هاي کم و زياد محاسبه مي کند.سنسورها ( حسگر ها ) و وقايع نگار هاي داده ها داده هاي جمع اوري شده بر مبناي محل – خاص اطلاعاتي را براي تصميمات مديريت کوتاه مدت و بلندمدت فراهم مي سازد. مجموعه داده ها ميتواند سنسور هاي درون خطي ,سنسور هاي از راه دور يا سنسور هاي برون خطي را به کار گيرند.سنسورهاي دورن خطي On-line sensors , هنگام ارتباط با GPS و وقايع نگار داده ها, در ضمن حرکت در محدود مزرعه مورد نظر اطلاعات محل – خاص را دريافت مي کنند. متداول ترين کاربرد سنسور درون خطي جريان سنجي دانه است , که قادر به تهيه نقشه عملکرد در طي عمليات برداشت مي نمايد.ساير سنسور هاي فيد شامل سنسور هاي القاي الکترومغناطيسي که قادر به اندازه گيري بافت خاک و نواري هاي شوري مي باشند ,سيستم هاي کشف علف هرز با استفاده از حرکت دائم دوربين مادون قرمز يا نوري هستند . سنسور هاي از راه دور : داده اي محل – خاص را از محل دور دريافت مي کنند. تصويربرداري ماهواره اي يا عکس هاي هوايي مي توانند انواع عوامل موثر بر عملکرد مانند نوع خاک , ناهمواري , آلودگي ها به علف هاي هرز, جوانه زني بذر , و سلامت گياه زراعي ا شناسايي نمايند.سنسور هاي برون خطي Off-line sensors اين سنسور ا قادر به اندازه گيري عوامل موثر بر عملکرد در زمان هاي غير از هنگام کار در محل مي نمايند.به عنوا ن مثال , از ارزيابي هاي حاصلخيزي خاک , مارش حشرات , اندازگيري هاي شيره گياهي , يا شناسايي تهاجم هاي علف هرز مي توان تصويري ساخت که ممکن است بر عملکرد هاي اواخر فصل تاثير مي گذارند. سيستم اطلاعات جغرافيايي GIS : نقشه برداري و تجزيه و تحليل داده ها به محض جمع آوري داده ها ,مجموعه اي از نرم افزار کامپيوتري داده هاي وقايع گاري شده را به عملکرد , توپوگرافي, خاک , عناصر غذايي يا نقشه علف هرز تبديل مي کنند.بهر حال , اين نقشه ها فقط تغيير پذيري را توصيف مي کنند , علت تغيير پذيري را توضيح نمي دهند , نقشه هايي براي درستي عرصه با بررسي در طي فصل رويش با شناسايي صحيح علل احتمالي تغييرات عملکرد لازم مي باشد. عدادي از مجموعه اي از نرم افزاري هاي کامپيوتري مي توانند به اين تجزيه و تحليل کمک نمايند. مل نهايي : اجرا به محض شناسايي عوامل محدود کننده عملکرد , در مورد اينکه آيا اين تغيير پذيري ارزش سرو کار داشتن دارد يا نه بايد تصميم گيري نمود , ايا عامل يا وامل اين تغيير پذير ي را مي توان مديريت نمود , و آيا هزينه هاي مديريت محل –خاص بيش از سود مورد انتظار مي باشد.هزينه ها و فوايددراستراليا , اطلاعات در مورد هزينه ها و فوايد کشاورزي دقيق کمياب مي باشد.گزارش هاي کشاورزان عمده مناطق شمالي , بهر حال پيشنهاد مي کنند که صرفه جويي هاي قابل ملاحظه را مي توان با کاربرد سيستم هاي هدايت دستگاه بدست آورد. نقشه برداري عملکرد مي تواند صرفه جويي هاي اساسي به دو طريق فراهم نمايند.1- با به حداقل رساندن نهاده ها و اثر نامطلوب بر زيست محيطي , از طريق کاربرد موثر تر .2- به حداکثر رساندن عملکرد ها , با غلبه بر محدوديت هاي محل –خاص نسبت به عملکرد توليدنقشه هاي عملکرد به تنهايي بدون پايش ضروري گياه زراعي , خا ک و علف هاي رز ارزش کمي دارند. داده هاي جمع آوري شده بايد مورد تجزيه و تحليل قرار گيرند و اقدامات اصلاحي براي نيل به سوددهي از طريق سرمايه گذاري اجرا ردد.فوايد بالقوه شناسايي شده توسط کاربران اين فن آوري عبارت است از :1- افزايش عملکرد2- کاهش هزينه ها3- بهبور محيط زيست     (خاک ورزی و کاشت) گندم از اولین گیاهانی است که به وسیله انسان زراعت شده است و مهم ترین گیاه زراعتی بشمار می رود. زیرا زراعت آن در مناطق مختلف و شرایط آب و هوایی متفاوت صورت گرفته و غذای اصلی اغلب مردم جهان را تشکیل می دهد. در ایران نیز تولید و سطح زیر کشت این گیاه از اهمیت ویژه ای برخودار است. عواملی نظیر هزینه های پایین ، در آمد نسبتاً زیاد ، استفاده از کاه آن جهت تغذیه دام و ... باعث شده است که این محصول روز به روز بیشتر مورد توجه کشاورزان قرار گیرد . عمليات کشاورزي و از جمله زراعت گندم به چهار دسته خاک ورزي، کاشت، داشت و برداشت محضول تقسيم مي شوند. زمين باير و ناصاف را قبل از خاک ورزي بايد پاک سازي و تسطيح نمود. منظور از پاک سازي، درآوردن کنده هاي درخت، جمع آوري سنگ و ريگ و از اين قبيل است. هدف تسطيح ، صاف نمودن مزرعه و درآوردن شيبي مناسب براي آبياري است. براي کشت ديم، نياز چنداني به تسطيح نيست مگر اينکه ناصافي هاي زمين بسيار شدید باشد. خاک ورزی تعریف خاک ورزی به معنی آندسته عملیات مکانیکی است که برای به هم زدن خاک ، به منظور پرورش گیاهان زراعی انجام می گیرد. هدف های صحیح خاک ورزی عبارت است از 1- ایجاد محیطی مناسب جهت جوانه زدن بذر و رشد و نمو ریشه. 2- کنترل علف های هرز رقیب. 3-کنترل فرسایش خاک. 4- کنترل رطوبت خاک (اجتناب از رطوبت زیاد خاک و تقلیل صدمات وارده بر گیاه در دوره کمبود رطوبت) 5- بهبود بخشیدن به شرایط فیزیکی خاک. روشهای خاک ورزی عملیات خاک ورزی دارای عناوین مختلفی می باشد که اغلب با یکدیگر اشتباه می شوند.بسیاری از عناوین دارای تعریف دقیق نبوده و اغلب دارای معانی مختلف در نقاط مختلف هستند. بعضی از مهمترین روشها عبارتند از : خاک ورزی مرسوم، شخم - کشت، شخم و کشت، کم ورزی یا خاک ورزی کم، خاک ورزی – کشت، خاک ورزی پوشش دار، دیسک – کشت، کشت بدون خاک ورزی، خاک ورزی نواری و خاک ورزی حفاظتی. به دلیل آنکه بیشتر از دو روش خاک ورزی مرسوم (سنتی ) و خاک ورزی حفاظتی یرای زراعت استفاده می شود لذا از پرداختن به دیگر روش ها خودداری می کنیم. خاک ورزی مرسوم (سنتی) در این نوع خاک ورزی با استفاده از گاو آهن برگردان دار خاک را زیر و رو کرده و سپس با استفاده از دیسک کلوخه ها را خرد می کنند و در بعضی موارد با استفاده از غلتک و ماله سطح زمین را صاف می کنند. استفاده از گاوآهن برگردان دار برای خاک ورزی باعث ایجاد مشکلات زیر می گردد : کلوخه ای شدن خاک ، نیاز به دقت و انرژی زیاد ، هزینه بالا ، تخریب ساختمان خاک ، به هم زدن تسطیح زمین ، نیاز به مصرف بیشتر آب ، افزایش میزان فرسایش بادی و آبی ، کاهش مواد آلی خاک و آلودگی هوا ناشی از سوزاندن بقایای گیاهی ، ایجاد لایه سخت در کفه شخم خاک ورزی حفاظتی خاک ورزی حفاظتی یک نوع روش خاک ورزی برای کشت محصولات ردیفی است که علاوه بر حفاظت خاک، با تولید محصول نیز در ارتباط است. خاک ورزی حفاظتی بر روی شیب های کم تا حدود 2 درصد اعمال می شود تا شستشوی لایه ای را کاهش دهد. در واقع افزايش بي‌رويه جمعيت و بهره‌برداري غيراصولي از خاک سبب بروز مشکلات عديده زيست محيطي براي انسان شده است. چنانكه حدود 350 ميليون هکتار از اراضي جهان در اثر اجراي عمليات خاک‌ورزي شديد و نامناسب دچار فرسايش و تخريب شده است. به موازات مسئله فرسايش، کاهش ماده آلي خاک که در اثر عوامل مختلفي رخ مي‌دهد، به مشکل ديگر کشاورزي تبديل شده است. ميزان ماده آلي در اکثر نواحي کشور زير يک درصد بوده و اين امر مي‌تواند پيامدهاي منفي قابل توجهي براي کشاورزي به بارآورد. در اين ميان شخم با استفاده از گاو‌آهن برگردان‌دار نقش زيادي در کاهش ماده آلي خاك و ميزان فرسايش داشته و اين امر سبب مي‌شود جرم مخصوص ظاهري خاک افزايش يافته و نفوذ‌پذيري و تهويه آن کاهش يابد. خاک‌ورزي حفاظتي به مجموعه‌اي از تکنيک‌ها شامل نگهداري بقاياي گياهي در سطح خاک، تناوب زراعي، کاربرد کود سبز، کنترل عبور و مرور وسائل و ماشين‌هاي کشاورزي و استفاده از بسترها يا پشته‌هاي عريض گفته مي‌شود. وقتي ترکيبي از اين تکنيک‌ها به کار برده مي‌شود، صرفه‌جويي در وقت و انرژي و تقويت منابع آب و خاک را سبب مي‌شود. حفظ پوشش گياهي روي سطح خاک، ساده‌ترين روش کنترل فرسايش آبي و بادي است. با مديريت صحيح، بقاياي گياهي بيشتري روي سطح نگه داشته مي‌شود، اين امر موجب کاهش رواناب، تلفات رسوبي و آلودگي هوا شده و سطح خاک را در برابر فرسايش بادي محافظت مي‌کند. عمليات خاک ورزي حفاظتي، به خاطر افزايش رطوبت ذخيره شده در خاک که تقريبا هميشه بحراني‌ترين عامل در توليد محصولات است قابليت افزايش عملکرد محصول را نيز داراست. ناگفته نماند نگهداري بخشي از بقاياي گياهي در سطح خاک مشخصه‌اي است که خاک ورزي حفاظتي را از روشهاي سنتي و متداول متمايز مي‌کند و همه سيستم‌هاي خاک ورزي حفاظتي حداقل مقدار معيني از پوشش بقاياي گياهي (حداقل 30 درصد بقاياي) را در سطح مزرعه شامل مي‌شود. بنابراين روشهاي خاک‌ورزي حفاظتي، روشهاي خاک‌ورزي مرسوم و ساير سيستم‌هاي برگردان ورزي شديد را شامل نمي‌شود، اگر چه در شرايط استثنايي برگردان کردن خاک مي‌تواند حداقل عمليات مورد نياز باشد. با توجه به توضيحات فوق، روشهاي مختلف خاک‌ورزي حفاظتي وجود دارد که انتخاب و کاربرد هر يک از آنها به عوامل مختلفي از قبيل: اقليم، ميزان بارندگي، بافت خاک، ميزان منابع آب قابل دسترس، نوع محصول و تناوب زراعي، تراکم خاک و عمق آب زيرزميني بستگي دارد. به منظور انتخاب مناسب‌ترين روش خاک‌ورزي در هر منطقه بايد روشهاي مختلف خاک ورزي حفاظتي که هر يک نياز به ماشين‌ها و ادوات کشاورزي ويژه‌اي دارند به همراه روش خاک ‌ورزي مرسوم هر منطقه اجرايي شند و مورد ارزيابي و مقايسه قرار گيرند. به دليل استفاده از روشهاي خاک‌ورزي حفاظتي ماشين‌هاي خاک‌ورزي مختلفي از قبيل انواع خطي کارهاي بي‌خاک‌ورزي، انواع ديسک، انواع گاو‌آهن قلمي(چیزل) و پنجه غازي، چيزل پکر و بعضي از انواع کمبينات‌ها در هر يک از انواع خاک ورزی حفاظتی مورد استفاده قرار می گیرند. مزاياي خاكورزي حفاظتي نسبت به خاكورزي سنتي :1. افزایش جذب و نگهداري رطوبت خاك 2. افزايش مقدار مواد آلي و حاصلخیزی خاك 3. کاهش دمای سطح خاک و کاهش تبخیر 4. افزايش حفاظت از سطح خاك با استفاده از بقاياي محصولات 5. كاهش هزينه ها در واحد سطح 6. کاهش تراکم خاک از طریق کاهش عبور و مرور ادوات. ما در اینجا بر آنیم تا به یکی از روش های خاک ورزی حفاظتی بپردازیم که با استفاده از گاو آهن قلمی (چیزل)انجام می شود. گاو آهن چيزل (قلمی یا شفره ای) : اين گاو آهن به هيچ وجه خاک را برگردان نمي کند بلکه خاک را پس از نفوذ در آن فقط خرد مي کند. ، اين گاو آهن ممکن است سوار، نيمه سوار يا دنباله بند باشد. گاو آهن هاي برگرداندار و بشقابي و به خصوص اولي به سبب زير و رو کردن خاک باعث از دست رفتن رطوبت خاک مي شوند . گاو آهن قلمي به اين دليل که خاک را واژگون ننموده ولي لايه روي خاک را خرد مي نمايد، در حفظ رطوبت بسيار مؤثر بوده و لذا براي مناطق ديم توصيه مي شود. ساختمان چیزل گاو اهنهای چیزل امروزی از دو قسمت مهم شاسی و شاخه ها تشکیل می شود. هر شاخه به نوبه خود متشکل از یک ساقه و یک تیغه است. هر گاو آهن چیزل دارای دو یا سه ردیف شاخه است، معمولاً انواع سوار کوچک دو ردیف و انواع سوار بزرگ و کششی دارای سه ردیف شاخه هستند. شاخه های ردیف های مختلف،به طور زیکزاک (به صورتی که روبروی هم قرار نداشته باشند) به شاسی متصل می شوند، تا خاشاک بدون مانع از بین انها عبور کند. شاخه ها طوری به شاسی متصل می شوند که فاصله بین آنها از یکدیگر حدود 30 سانتیمتر باشد. ارتفاع شاسی از سطح زمین حدود 70 تا 80 سانتیمتر و فاصله بین تیرک ها (فاصله بین ردیف های شاخه ها) بین 80 تا 100 سانتیمتراست. انواع مختلفی از تیغه ها در چیزل استفاده می شود که متداولترین انها تیغه ی چیزل(قلمی) است . اساس کار گاوآهن چیزل شکستن و خرد کردن خاک است نه زیر و رو کردن ان. لذا بهترین کار را در خاک های خشک و سخت انجام م دهد. چنانچه خاک بیش از حد مرطوب باشد جای ساقه های گاو آهن چیزل در خاک باقی مانده و هیچ نوع عمل خرد شدن و نرم شدن خاک انجام نمی گیرد و باعث ایجاد کلوخه های بزرگ بر روی زمین می شود که شکستن انها با هر نوع عملیات خاک ورزی بعدی غیر ممکن خواهد بود. کاشت گندم تاریخ کاشت :در مورد کشت گندم تاریخ کاشت دقیقی را نمی توان ارائه داد به طور کلی تاریخ کاشت در هر منطقه در مورد گندم پاییزه طوری انتخاب شود که گندم قبل از فرا رسیدن سرمای زمستان و دوره یخبندان از رشد مناسبی برخوردار شده باشد و ذخیره غذایی در گیاه کفاف گذراندن دوره زمستان را داشته باشد. این تاریخ ممکن است از اوایل شهریور تا اواسط مهر در مناطق مختلف متغیر باشد. عمق کاشت : عمق کاشت مناسب برای انواع خاک ها متفائت است به طور کلی عمق مناسب کاشت را دو تا سه برابر طول قطر بذر در نظر می گیرند که در مورد گندم تقریباً 3 تا 7 سانتیمتر مناسب است. البته در خاک های سبک و شنی چون سطح خاک زود خشک می شود بهتر است در عمق بیشتری کاشته شود ولی باید در نظر داشت عمق زیاد کاشت باعث ناهماهنگی در جوانه زنی و به وجود آمدن بوته های ضعیف می گردد. دمای مناسب : دمای مناسب برای جوانه زنی بذر گندم 20 تا 25 درجه سانتیگراد است. البته این بدان معنا نیست که در دما های بالاتر و پایین تر بذر قدرت جوانه زنی ندارد بلکه در این دما بالاترین سرعت جوانه زتنی وجود دارد. کما اینکه در دماهای کمی بالتر و پایین تر هم بذر قادر به جوانه زنی خواهد بود. بستر بدر مناسب : با استفاده از عملیات خاک ورزی حفاظتی (گاو آهن چیزل) بستر بذر را آماده کرده و با استفاده از ردیف کار یا خطی کار غلات کشت را انجام داد.در مورد کودپاشی سرک باید گفت اگر دستگاه ردیف کار دارای دو مخزن بذر و کود باشد عمل کود دهی سرک را همززمان با کشت بذر انجام می دهین در غیر این صورت به صورت دستپاش عمل کوددهی را انجام می دهیم. کودپاشي : در حالت معمول توصيه مي شود مقدار 100 کيلوگرم کود فسفاته و مقدار 100 تا 150 کيلوگرم کود اوره و مقدار 100 کيلو کود پتاسه به صورت پايه به خاک داده شود ولي با آزمون خاک با توجه به بافت و وضعيت خاک مزرعه و پتانسيل مورد انتظار توليد محصول مي توان توصيه عملي مصرف کودهاي شيميايي پايه ازته و فسفاته و پتاسه را مشخص نمود .عمق کود شيميايي در خاک مزرعه :: کود فسفاته به علت تقريبا غيرمتحرک بودن در خاک لازم است در منطقه ريشه گياه قرار گيرد لذا با توجه به اين که غالب ريشه هاي گندم تا عمق 20 سانتيمتري عمق خاک نفوذ ميکند پراکنش کود لازم است از حدود 8 سانتيمتري از سطح خاک قرار گيرد در صورتي که بذر کاري و کودکاري با يک دستگاه انجام پذيرد . عمق بذر 3 تا 5 سانتيمتري و عمق کود در 3 تا 5 سانتيمتري پايين تر در اطراف بذر مي تواند انجام پذيرد که در اين حالت ضمن استفاده بهتر از مقدار مصرف آن کاسته مي شود.مقدار توصيه شده کود فسفاته را در خاکهاي سنگين در 3 مرحله مي توان مصرف نمود.3/1 به صورت پايه (خاک کاربرد) – 3/1 به صورت سرک در مرحله پنجه دهي گندم- 3/1 به صورت سرک دوم در مرحله ساقه رفتن و حدودا نزديکي ظهور خوشه و در خاکهاي سبک توصيه مي شود. 4/1 اوره فسفاته را به صورت پايه و 4/1 در حدود پنجه زني و 4/1 در مرحله تشکيل ساقه و 4/1 در مرحله ظهور خوشه مصرف شود. ازت از عوامل اصلي در افزايش پروتئين گندم است و افزايش پروتئين گندم کيفيت نانوايي آن را افزايش مي دهد . زمان مصرف کود ازته در تعيين مقدار پروتئين گندم حائز اهميت است.اگر کود ازته قبل از گلدهي جذب گياه شود بيشتر محصول را افزايش مي دهد تا درصد پروتئين آن و اگر کود ازته بعد از گلدهي جذب گياه شود بيشتر درصد پروتئين و در واقع يعني کيفيت محصول را افزايش مي دهد. بنابراين دادن کود ازته بعد از گلدهي کيفيت محصول و درصد پروتئين را افزايش مي دهد که اين کار را مي توان با محلول پاشي کود اوره نيز انجام داد. در مورد کودهاي پتاسه گزارشهاي نتايج حاصل از تجزيه خاک در آزمايشگاهها دلالت بر کمبود شديد پتاسيم در اکثر خاکهاي زراعي دارد . و با توجه به نياز گندم به کود پتاسه ه مقدار آن در حد نياز گياه به کود ازته است رفع کمبود آن را با افزودن کودهاي پتاسه همراه کودهاي پايه ضروري مي سازد نقش پتاسيم در بهبود کيفي محصول و افزايش عملکرد و محافظت گياه در برابر عوامل نامساعد محيطي امر مسلم و ثابت شده اي است. اثر پتاسيم بر روي محصول گندمتحمل گياه به شوري رابيشتر مي کند ،مقاومت گياه را در برابر کم آبي افزايش مي دهد ،مقاومت گياه را در برابر آفات و بيماري ها زياد مي کند ، راندمان آب آبياري و کودهاي ازته را بالا مي برد ، عمل فتوسنتز را زياد مي کند ، تنش رطوبتي را کاهش مي دهد. کارآيي تعرق گياه در شرايط تنش آبي را به دليل افزايش تعداد و قطر دسته هاي آوندي افزايش مي دهد. زمان و روش مصرف کودهاي ميکرو(عناصر کم مصرف) :: عناصر کم مصرف با وجود نياز خيلي کمي که گياه به آنها دارد اهميت زيادي براي گياه دارند . مهمترين اين عناصر عبارتند از روي- آهن- مس و منگنز مي باشد . اين عناصر به صورت کودي غالبا به صورت سولفات روي- سولفات آهن – سولفات مس و سولفات منگنز در دسترس مي باشند که بايستي با توجه به نتايج آزمايش خاک قبل از کاشت به صورت پايه به مزرعه داده شود در غير اين صرت مي توان با محلول پاشي کود ميکرو با غلظت 3 تا 6 در هزار بسته به نوع آن در مراحل پنجه دهي يا اوائل ساقه رفتن تا گلدهي اقدام به پاشش در مزرعه نمود. زراعت گندم آبی و دیم با استفاده از کود زیستی فسفاته بارور – 2مزایای بارور – 21 – سازگاری با اقلیم کشور ایران :جداسازی سویه های باکتر از خاک های ایران و آزمایش متعدد انجام شده بر روی آنها نشان می دهد که بارور – 2 با شرایط محیطی بومی مزارع کشور سازگار است.2 - توانایی حل کنندگی فسفات بالا :در فرمولاسیون این کود سویه هایی از باکتری های ترشح کننده اسید و باکتر های ترشح کننده آنزیم های فسفاتاز استفاده شده است.روش های غربالگری برای جداسازی اولیه و آزمایش های مقایسه ای متعدد نشان می دهد که سویه های باکتری به کار رفته بیشترین قدرت حل کنندگی فسفات از ترکیبات معدنی و آلی فسفره را دارند.3 – کلنی شدن با ریزوسفر گیاهآزمایش ها نشان می دهند باکتری های موجود در کود زیستی بارور – 2 همیار ریشه گیاهان بوده و در زمین های زراعی به خوبی با سایر باکتری ها به ویژه باکتری های مضر رقابت می کند.4 – افزایش عملکرد:آزمایش های آماری صورت گرفته در سال های مختلف بر روی محصولات زراعی مختلف، افزایش عملکرد 10 تا 54 درصد را نشان می دهد. به طور خاص ، میانگین افزایش عملکرد گندم آبی 12/91 درصد و گندم دیم 7/9 درصد بوده است . به طوری که میانگین برداشت با استفاده از کود شیمیایی فسفاته در گندم آبی 4423 کیلوگرم در هکتار و در گندم دیم 9/1343 کیلوگرم بوده است. در حالی که میانگین برداشت با استفاده از کود زیستی فسفاته بارور – 2 در گندم آبی 4826 کیلوگرم در هکتار و در گندم دیم 5/1474 کیلوگرم در هکتار بوده است . 5 – کاهش مصرف کود شیمیایی فسفاته :با مصرف کود زیستی فسفاته بارور – 2، استفاده از 20 تا 50 درصد مقدار توصیه شده می رشد.6- کاهش بیماری هادر منابع متعددی اثر باکتری سودوموناس پوتیدا در کاهش بیماری های باکتریایی و قارچی خاک زی ذکر شده است. در عمل ، مشاهدات تیم پژوهشی و همچنین کشاورزان حاکی از کاهش قابل توجه این بیماری ها در اثر استفاده از کود زیستی فسفاته بارور – 2 بوده است.7- سازگاری با سایر کودها و سموم :آزمایش ها نشان می دهد تاثیر متقابلی بین این کود و سایر کودها و سموم در بازار فعلی وجود ندارد. به هر حال ، برای اجتناب از آثار سوء ناشی از فشار اسمزی بر باکتری های موجود در این کود، توصیه می شود از مخلوط کردن آن به ویژه با سموم تا حد امکان پرهیز شود.8 – حفظ خصوصیات ژنتیکی :روش به کار گرفته شده برای تولید این کودها ، پایداری ژنتیکی باکتری های مفید موجود درآن را تضمین می کند.9 – پایداری در هنگام انبارداری :برای سهولت توزیع و دسترسی مصرف کننده ، فرمولاسیون کود زیستی بارور – 2 به نحوی است که حداقل شش ماه پایداری آن تضمین می گردد فرمولاسیون های جدیدتر در حال تحقیق می باشند.10 - روش مصرف آسان :از نظر ماهیت ، کود های زیستی متفاوت از کودهای شیمیایی هستند و نیاز به ادوین روش مصرف خاص برای آنها احساس می شود. کود زیستی بارور – 2 به صورت پودر مرطوب در شرایط استریل بسته بندی شده است. بهترین روش های مصرف که از جمع بندی نتایج آزمایش های متعدد به دست آمده اند، در قسمت بعد آورده شده اند. به کار بردن صحیح این روش ها از جمله کاهش مصرف کود شیمیایی فسفاته به میزان حداقل 520 درصد موکداً توصیه می شود .11 - حمل و نقل آسان :تولید کود زیستی بارور – 2 در بسته های صد گرمی باعث شده است تا هزینه های حمل و نقل و انبارداری به مراتب کاهش پیدا کند.نحوه استفاده از کود زیستی فسفاته بارور – 2 بذر های گندم مورد نیاز برای یک هکتار را با مقدار کمی آب مرطوب ساخته و با محتوای یک بسته 100 گرمی کود زیستی بارور – 2 به خوبی مخلوط نمایید. در صورتی که کشت بذر مرطوب به آسانی امکان پذیر نباشد، اجازه دهید بذرها در سایه به حد کافی خشک شوند. سپس بذرها را به صورت دستی یا به وسیله بذر کار کاشته و در اسرع وقت آبیاری را آغاز کنید امروزه كودهاي ماكرو در زراعت غلات به طور مرتب مصرف مي شود ولي براي به دست آوردن محصول با كيفيت مناسب بايد از كودهاي ميكرو هم استفاده نمود و اين مسأله در مورد غلات به خاطر نقش تغذيه اي آن از اهميت فوق العاده اي برخوردار است . ازت (N) : باعث افزايش پروتئين دانه ، بهبود كيفيت پخت ، افزايش راندمان آبياري شده تعداد پنجه ها را زياد نموده و مقاومت گياه را نسبت به زنگ زرد گندم افزايش مي دهد . در صورت كمبود اين عنصر ساقه كوتاه و نازك مي شود پنجه زني گياه كم شده ، برگها سبز مايل به زرد گشته و خوشه ها كوچك مي شوند . فسفر(p) : باعث تكامل دانه ، افزايش عمق نفوذ ريشه و سهولت جذب آب مي شود . اين عنصر زمان بلوغ و رسيدن محصول را تسريع نموده و باعث مي شود گياه از خشكي كه عمدتا با زمان تشكيل دانه همراه است آسيب نبيند . در صورت كمبود فسفر برگها و ساقه سبز مايل به آبي شده و بعد از مدتي برنزه يم شود . برگهاي پير از نوك به طرف پائين برگ شروع به خشك شدن نموده و خوشه ها كوتاه مي مانند . پتاسيم (k) : مقدار پروتئين دانه و راندمان استفاده از كودهاي ازته را افزايش مي دهد . ميزان سلولز زياد شده و در نتيجه ورس كاهش مي يابد . مقاومت نسبت به آفات و بيماريها نيز افزايش مي يابد . اگر گياه دچار كمبود پتاسيم شود . ساقه ها كوتاه و گياه لاغر مي شود . مقدار دانه كم شده و اندازه آنها كوچك مي ماند . برگها به رنگ سبز مايل به خاكستري و يا كمي رنگ پريده مي شود و سوختگي لبه و نوك برگ به وجود مي آيد . منگنز (Mn) : وزن هزار دانه را افزايش مي دهد . باعث غني شدن دانه گندم شده و عملكرد دانه و كاه را افزايش مي دهد . در صورت كمبود ، رگه هاي زرد كم رنگ و نيز لكه هاي قهوه اي پراكنده ، روي برگ ظاهر مي شود . مس (Cu) : عمدتا به عنوان كاتاليزور در واكنشهاي گياه شركت مي كند و در صورت كمبود برگهاي جوان تر لوله اي شده ، نوك برگها چروك مي خورد و دانه ها لاغر و كوچك بنظر مي رسد . روی (ZN) : در تشكيل هورمونهاي گياهي نقش عمده اي داشته و اگر گياه دچار كمبود اين عنصر شود . نوارهاي موازي زرد رنگ در اطراف رگبرگ مياني مشاهده خواهد    
برچسب‌ها: خاکورزی, مکانیزاسیون, کشاورزی چیست