-نقش بر در گياه  

مقدار بر (B) در خاك ها بين دو تا 100 ميلي گرم در هر كيلوگرم خاك است كه اين مقدار بر اساس نوع سنگ هاي مادري تشكيل دهنده ي خاك تغيير مي كند . اين عنصر در خاك به صورت بورات هاي كلسيم و سديم يافت مي شود .

_

آب هاي مناطق خشك نيز در حدود دو ميلي گرم در كيلوگرم بر دارند . مهمترين منبع بر در خاك ، كاني هاي تورمالين وبراكس هستند كه بر موجود در آن ها به تدريج به شكل قابل استفاده براي گياه در مي آيد  . در خاك هاي داراي بافت سبك ، بر در اثر بارندگي يا آبياري شسته شده و از دسترس گياه خارج مي گردد . همچنين در pH بالاتر از هشت و در خاك هاي آهكي ، ميزان جذب بر به مقدار زيادي كاهش مي يابد . گرچه غلظت بر در خاك هاي آهكي بيش از خاك هاي اسيدي است ولي به علت واكنش متقابل بين كلسيم و بر ، جذب اين عنصر در خاك هاي آهكي به دشواري صورت مي پذيرد . گياهان عموما ير را به صورت

H2 BO3 جذب مي كنند ولي يون هاي HBO3  و   BO3 و        B4 O7

كم وبيش  قابل جذب مي باشند . اين يون ها در خاك به صورت تركيب با رس هاي معدني ، هيدروكسيدهاي آهن و آلومينيم و مواد آلي يافت مي شوند . معمولا مقادير كمتر از 25 ميلي گرم بر در ماده خشك گياهي دليل كمبود ، وسطوح بحراني بر حسب حساسيت گياه نسبت به اين عنصر متغير است .بر نقش عمده اي در فعاليت هاي حياتي گياهي دارد و در تقسيم سلولي بافت هاي مريستمي ، تشكيل جوانه هاي برگ و گل ، ترميم بافت هاي اوندي ،ئ متابوليسم قند و مواد هيدروكربن دار و انتقال آن ها ، تنظيم مقدار آب و هدايت آن در سلول ، انتقال در گياه وتنظيم نسبت كلسيم به پتاسيم در انساج گياهي ، سنتز پروتئين ، رشد ريشه ،متابوليسم چربي و سنتز پكتين ، تشكيل ديواره سلولي و نقل و انقال مواد محلول در بين سلول ها ، نقش مهمي ايفا مي كند . همچنين اين عنصر ، مقاومت گياهان را نسبت به سرما و بيماري ها افزايش مي دهد .

2- گياهان حساس به كمبود بر و علائم كمبود آن

گياهان را از نظر احتياج به بر مي توان به سه دسته كم نياز ، ميان نياز و پر نيازتقسيم بندي كرد

. گياهان كم نياز عبارتاند از غلات ، چمن ، حبوبات ، پياز

، سيب زميني ، خيار و انواع ميوه هاي دانه ريز . گياهان با نياز متوسط

عبارتاند از شبدر ، كلم ، هويج ، كاهو ، پنبه  توتون ، گوجه فرنگي ، اغلب

ميوه هاي هسته دار و سبزيجات . گياهاني مانند يونجه ، كرفس ، چغندر قند

وترب در دسته گياهان پر نياز قرار مي گيرند . علائم كمبود بر در برگ ،

شاخه ، ميوه وحتي ريشه ي گياه ممكن است ديده شود . به علت عدم پويايي

بر در گياه ، علائم كمبود ابتدا در برگ هاي جوان و سرشاخه بروز مي كند .

اولين علامت قابل مشاهده ، توقف رشد جوانه انتهايي است كه بلافاصله پس

از آن برگ هاي جوان سبز كم رنگ شده و اين رنگ پريدگي در قاعده بيشتر

از نوك برگ مشاهده مي شود . مرحله بعدي كمبود بر ، سياه شدن جوانه هاي

رويشي و بافت هاي مريستمي ، تجزيه سلولي بافت هاي پارانشيمي و فساد

سلول ها مي باشد . اين ضايعات به بروز علائمي مانند تشكيل بافت هاي قهوه

اي يا چوب پنبه اي و پوسيدگي داخل غده هامنجر مي شود . در چغندر قند

كمبود بر باعث بد شكلي و شكنندگي دمبرگ ها مي شود و رگبرگ ها مياني

و دمبرگ شكاف مي خورد . پس از آن جوانه انتهايي ،از بين مي رود و لكه

سياهي روي تاج ريشه پيدا مي شود كه اين لكه به داخل ريشه نفوذ كرده و

داخل ريشه را به شكل عدد هفت و به رنگ قهوه اي روشن تا سياه در

مي آورد . در گياهان ريشه اي ديگر هم همين علائم كمبود به وجود مي آيد .

در بادام با محلول پاشي اسيد بوريك در زمان تشكيل ميوه 4 الي 53 درصد

(بسته به رقم بادام ) افزايش توليد را سبب گرديد . در درختان سيب ، با محلول

پاشي اسيد بوريك به هنگام گل دهي عملكرد تا 12درصد در مصر كاهش

يافت . ولي هنگامي كه اسيد بوريك  پس از برداشت محصول و قبل از ريزش

برگ ها (اواسط پاييز) محلول پاشي گرديد افزايش عملكرد در مصرف تا 20

درصد ودر چين 33درصد همراه با بهبود رنگ گزارش گرديده است .

با مصرف اسيد بوريك به همراه سولفات منگنز و سولفات منيزيم ، تعداد گل و

دوام گل هاي بريده دكوري افزايش يافت .

در صورت كمبود بر ، در سيب جوانه هاي انتهايي مرده و جوانه هاي متعددي

در قسمت پايين تر آن مي رويد و فاصله ميان گره ها كم شده ، حالت

كوتولگي يا تراكم و كوچك شدن در سر شاخه ايجاد مي شود . همچنين

 بخش هاي گوشتي ميوه ، قهوهاي رنگ شده ، حالت چوب پنبه اي به خود مي

گيرد . در آزمايش هايي كه طي سال 75-1374 در چندين استان كشور انجام

شد ، ثابت گرديد كه مصرف املاح محتواي بر مي تواند باعث افزايش كمي

وكيفي عملكرد بسياري از محصولات كشاورزي به ويژه چغندر قند شود .

مصرف 10 كيلو گرم در هكتار براكس در مزارع چغندر قند منطقه اروميه وخوي باعث افزايش مقدار قند ريشه و همچنين عملكرد ريشه به ميزان هشت  درصد گرديد. در مزارع آفتابگردان نيز مصرف براكس باعث 11درصد افزايش عملكرد گرديد . همچنين در پي انجام طرح هاي مشاهدهاي در چهار استان براي بررسي تاثير  عناصر كم مصرف بر كميت وكيفيت چغندر قند ،تيمار بر توانست  ميزان شكر استحصالي را تا 6/16 درصد افزايش دهد . بديهي است اگر كود مصرفي به جاي بوراكس كه داراي حلاليت بسيار كمتري است اسيد بوريك مي بود ، درصد افزايش بازهم بيشتر مي شد وبه همين دليل در آزمايشات بعدي از مزارع زارعين اسيد بوريك به دليل امكان ساخت آن در داخل كشور و اعمال يارانه ، منبعد استفاده مي گردد. البته زيادي بر نيز در تعدادي از باغات مركبات جيرفت و جهرم مساله ساز مي باشد . اين عامل عمدتا به دليل زيادي بر در آب آبياري (هليل رود )مي باشد . در تجزيه چند نمونه برگ از باغات مركبات جيرفت ،زيادي بر (275 ميلي گرم در كيلوگرم) به چشم مي خورد .

3-كود هاي داراي بر

در صورت بروز كمبود ، معمولا از تركيباتي مانند برات هاي سديم شامل براكس داراي 11درصد بر ، تترابرات سديم با 14 درصد بر ، تترابرات سديم خشك با 20 درصد بر ويا اسيد بوريك با 17 درصدبر مي توان استفاده نمود . در ميان كود هاي بر ، در گذشته ، براكس بيشتر لز همه مورد استفاده قرار مي گرفت ولي با ساخت صنعتي اسيد بوريك ف براكس به دليل حلاليت كم آن اهميت خود را در بازار مصرف كود از دست داده است . اين كود در خاك به آساني به صورت محلول  درآمده ، جذب گياه مي شود و از طريق برگ نيز در اختيار گياه قرار گرفته ، مي تواند مورد استفاده آن قرار گيرد . اسيد بوريك را نيز مي توان از طريق آب آبياري  يا برگ پاشي در اختيار گياه  قرار داد .

4- جه بايد كرد ؟

- ميزان   غذايي از جمله بر(B) در هر سال  زراعي كه توسط محصولي از خاك برداشت مي شود  بايد در چهار چوب مصرف متعادل كود ها به خاك داده شود .

-          با عنايت به نقش مثبت بر در افزايش عمل كرد ودرصد قند چغندر قند مصرف در دوسال يك بار آن حداقل در محصولات زراعي و باغي حساس نظير چغند قند، آفتابگردان، پنبه ، سويا ، كرفس و درختان ميوه توصيه مي شود.

-          علي رغم آنكه مقدار بر در خاك هاي آهكي در مقايسه با خاك هاي اسيدي بيشتر است ،به دليل حلاليت كم آن ، مصرف كودهاي محتوي بر ماند اسيد بوريك ويا براكس در محصولات زراعي وباغي كه نسبت به كمبود بر حساس تر مي باشند توصيه مي شود.

-          مصرف اسيدبوريك يا براكس در پاي درختان ميوه ، مصرف آن ها در مزارع قبل از كاشت ، هم زمان  با مصرف كود هاي فسفاته و پتاسيمي ويا حداقل محلول پاشي برگي هنگام رشد گياه توصيه مي شود .

-          زيادي غلظت بر در برگ درختان پسته در منطقه ي اردكان يزد و در تعدادي از باغ هاي كرمان مساله ساز است . بنابراين تحت چنين شرايطي از كود هاي حاوي بر  استفاده نشود .

-          نظر به اين كه ساخت اسيد بوريك توسط بخش خصوصي در داخل كشور عملي شده است ، مصرف آن در مزارع غير شور چغندر قند ، آفتابگردان ، پنبه ، سويا ، كرفس و درختان ميوه توصيه مي شود.

 ========

منگنز آنزيم هاي لازم براي استفاده صحيح از بيوتين ، ويتاوين 1 B  و ويتاوين C را فعال مي كند . در تشكيل تيروكسين (هورمون اصلي غده تيروئيد ) اهميت دارد و براي ساختمان طبيعي استخوان ها ضروري است . منگنز براي هضم و استفاده صحيح مواد غذايي در بدن مورد نياز است . منگنز در كار دوباره سازي و عمل طبيعي دستگاه اعصاب مركزي اهميت دارد . در بر طرف كردن خستگي موثر بوده ، به واكنش عضلات كمك كرده و حساسيت عصبي را كم مي كند . مصرف زيادي كلسيم و فسفر ، مانع جذب منگنز مي گردد و مقدار مورد نياز روزانه آن در حدود پنج ميلي گرم است . اگر از سر گيجه مكرر رنج مي بريد در جيره روزانه خود منگنز بيشتري در نظر بگيريد .به اشخاص فراموشكار و كساني كه حافظه ضعيفي دارند توصيه مي شود كه منگنز بيشتري مصرف كنند . آجيل ، سبزيجات ، نخود ،چغندر ، زرده تخم مرغ و غلات پوسته نگرفته از بهترين منابع تامين منگنز بدن مي باشند .

                نقش منگنز در گياه

در پوسته زمين ، تركيبات منگنزدار از لحاظ فراواني پس از آهن قرار دارند . مقدار كل اين عنصر در خاك بين 20 تا 6000 ميلي گرم در كيلوگرم است .

                                                                              2+     3+    4+

 يون منگنز در خاك در سه مرحله مختلف يلفت مي شود (Mn  ،  Mn  ،   Mn ) ، كه از نظر تغذيه دو

           2+

ظرفيتي(Mn )از بقيه با اهميت تر است . مقدار كل منگنز و يا منگنزتبادلي در خاك با اين مقدار كل منگنز در مواد مادري تشكيل دهنده خاك همبستگي نذارد و اين موضوع بيانگر تحريك نسبتا كم اين عنصر در خاك است . دي اكسيد منگنز پايدارترين اكسيد منگنز در خاك است . با اسيدي شدن محلول خاك بر ميزان حلاليت آن افزوده مي شود ( مقدار منگنز محلول صد برابر افزوده مي شود ) . ساير فرم هاي منگنز مثل كربنات ،هيدروكسيد و سيلكات منگنز ، همگي بيش از شكل اكسيد آن محلولند و درجه حلاليت آن ها هم با pH خاك رابطه معكوس دارد. در خاك هاي ماندابي كه شرايط احياء  در آنها  حكم فرماست به دليل احياء

                                         2+

شدند ساير فرم هاي منگنز به (  Mn ) ، ممكن است مشكل سمي بودن اين عنصر مطرح شود . به عنوان مثال در نهالستان چاي ايستگاه تحقيقاتي فشالم ، در برگ هاي چاي ، به دليل پايين بودن pH خاك ،مسموميت  منگنز و آلمينيوم (1600 ميلي گرم در كيلو گرم ) گزارش داده شده است . بديهي است در چنين شرايطي مصرف آهك و دولوميت توصيه مي شود .

نقش عمده ي منگنز در گياه ،مشاركت آن در سيستم هاي تركيبي است . به عنوان مثال اين عنصر جزيي از سيستم آنزيمي آرژينار و فسفو ترانسفراز شناخته شده است . منگنز در واكنش هاي انتقال الكترون در گياه دخيل بوده ، در توليد كلروفيل نيز نقش دارد . بخش عمدهي منگنز در برگ ها و ساقه گياهان  وجود دارد و مقدار آن در دانه گياهان ناچيز است. منگنز در گياه با آهن داراي اثر متقابل است و وجود مقادير زياد آن در خاك مي تواند جذب ومصرف آهن توسط گياه را تحت تاثير قرار دهد . همين موضوع (يعني كمبود آهن توسط منگنز ) باعث تشديد مشكلات ناشي از سميّت منگنز در گياهمي شود . در خاك هاي آلي و خاك هاي داراي واكنش قليايي معمولا كمبود منگنز ديده مي شود .

                  گياهان حساس به كمبود منگنز و علائم كمبود  آن

گياهان نسبت به كمبود منگنز ، حساسيت هاي متفاوتي دارند . براي مثال گندم ، سيب زميني ، سويا ، يولاف ، سورگرم ، چغندر قند ، لوبيا ، نخود فرنگي ، پياز ، اسفناج و كاهو و در بين درختان ميوه ، مركبات و هلو بيشترين حساسيت را نسبت به كمبود اين عنصر از خود نشان مي دهند .

 در مقابل ، پنبه كمترين حساسيت را به كمبود منگنز داراست . مقدار اين عنصر در بافت هاي اغلب گياهان زراعي بين 50 تا 150 ميلي گرم در كيلوگرم تعيين شده است .

با توجه به اين كه پويايي اين عنصر در بافت هاي مختلف گياهي محدود است ، بنابراين اين علائم كمبود ابتدا در بافت هاي جوان گياه مشاهده مي شود . در غلات دانه ريز ،كمبود منگنز با ظهور  نقاط قهوه اي رنگ روي حاشيه برگ هاي بالايي مشخص مي شود . در مركبات ، كلروز ناشي از كمبود منگنز به صورت رنگ سبز روشن در حاشيه برگ هاي جوان ظهور مي كند و نواحي اطراف رگبرگ ها به رنگ سبز تيره باقي مي مانند . با شديد تر شدن كمبود منگنز ، اين نواحي سبز كم رنگ روي سطح برگ گسترش مي يابند ، رنگ آن ها روشن تر شده ، لكه هاي سفيد رنگي روي آنها پديد مي آيد . اين علائم در شرايط حاد ، در برگ هاي مسن تر گياه هم ديده مي شود .  كمبود منگنز عارضه اي به نامReclamation Disease  كه يك بيماري فيزيولوژيك است ايجاد مي كند.  

با مصرف كود هاي داراي منگنز علاوه بر افزايش توليد و غني سازي محصولات كشاوزي كه به نوبه خود براي تامين سلامتي جامعه مهم است ، بذر هاي غني شده به هنگام كشت از رشد اوليه بيشتري برخوردار مي شوند .

4- كودهاي منگنز دار

رايجترين كود منگنز سولفان منگنز با 16 ويا 26 درصد منگنز است اين كود هم در خاك هاي اسيدي وهم در خاك هاي قليليي قابل مصرف است اكسيد منگنز با حدود 70 درصد منگنز خالص به دليل حلاليت محدود فقط در خاكهاي اسيدي قابل مصرف است و كاربردي در خاك هاي آهكي ايران ندارد .منابع آلي اين كد مثل  Mn-EDTA  با 12درصد منگنز نيز در دسترس است . كه با توجه به قيمت بالاي اين كلات مصرف آن در شرايط حاد كمبود  ، به صورت برگ پاشي توصيه مي شود .

5- چه بايد كرد ؟

- در گياهان حساس به كمبود منگنز به ويژه گندم ، سيب زميني ، سويا ، يولاف ،سورگوم ،چغندر قند ، حبوبات ، پياز ، مركبات وهلو بايد سولفات منگنز مصرف كرد تا علاوه بر افزايش توليدات كشاورزي ، غلظت منگنز در محصولات كشاورزي نيز افزايش يابد .

- حد بحراني منگنز با روش عصاره گيري DTPA  در خاك هاي زراعي حدود 5 ميلي گرم در كيلو گرم مي باشد .بنابراين در كليه محصولات زراعي وباغي به ويژه در گياهان حساس كه نتايج تجزيه خاكي در ان عدد كمتري را نشان مي دهد بايد براي مصرف آ ناقدام كرد.

- نظر به حلاليت خوب كود سولفات منگنز بهتر است از اين كود ، هم در قبل از كاشت وهم به صورت سرك ، استفاده كرد .

-با عنايت به اهميت منگنز در تامين سلامتي انسان ، بايد از اين كود حداقل دوسال يك بار در محصولات زراعي وباغي استفاده كرد.