لبلاب
مزاج :تقريباً در سردي و گرمي برابر است و تا اندازه اي گرايش به گرمي دارد .
خاصيت :گدازنده و باز کننده است .
آرايش :شير لبلاب بزرگ مو را مي سترد و شپش کش است .
زخم و قرحه :اگر با موم و روغن گل (قيروطي ) مرهم شود بهترين داروي سوختگي است .
سر :در گوش چکاندن افشره اش درد گوش را تسکين مي دهد و ورم گرم گوش را فرو مي نشاند .لبلاب رطوبت هاي مزمن و زخم هاي کهنه شده گوش را علاج مي کند .افشره آن براي سردرد مزمن مفيد است .
اندام هاي تنفسي : برنشيت را تنقيه مي کند ،براي سينه و شپش خوب است. اندام ها ي غذا :راه بندان کبد را باز مي کند .
اندام هاي دفعي :آب لبلاب زرداب سوزنده را بيرون مي آورد و ناپخته اش بهتر است .
لعل معبري
صمغي است بدمزه که ره آورد عربستان است .
خاصيت :کمي چسبندگي دارد .
آرايش:اثر زخم را بزودي از بين مي برد . براي لاغر شدن هر روز مقداري را با سکنجبين يا آب بخورند بسيار سود مي بينند .
سر :در علاج افتادن گوشت لثه و تسکين درد دندان بي مانند است .
چشم :جلاي ديده است .
نفس کش :با عسل آب داروي برنشيت است . کشتي گيران به کار مي برند .
اندام هاي غذا :سه روز سکنجبين بخورند طحال را بسيار لاغر مي کند .
اندام هاي راننده :با عسلاب حيض را راه مي اندازد .
لوبيا
مزاج : گويند سرد و خشک است ولي عده اي مي گويند گرم است و لوبياي سرخ از هرنوع گرم مزاج تر است .
خاصيت :لوبيا از ماش زود هضم تر است ولي باد آورتر است و باقلا از لوبيا بادزاتر مي باشد .
نفس کش :براي سينه و شش خوب است .
اندام هاي غذا :خلط غليظ پديد مي آورد و دفع گزندش با خردل ، سرکه و نمک ، فلفل و مرزه است .
اندام هاي دفعي :لوبيا و به ويژه لوبياي سرخ اگر با روغن سنبل باشد حيض را ريزش مي دهد .
لوبياي مصري
گياهي است که به لوبيا گرگي شبيه است و از اين روي آن را ترمس ناميده اند و ترمس لوبيا گرگي است .
مزاج:گرم و خشک
خاصيت درماني :به حالت اعتدال مي خشکاند و زداينده است .
آرايش:لکه هاي سياه صورت را به حالتي معتدل از بين مي برد .
زهرها :جالينوس فرمايد : اين گياه مخصوصاً براي دفع گزند سگ هار بسيار خوب است و بيماراني را نجات داده و از اين رو يونانيان آن را آلوسن ناميده اند .(شفاي هاري )
لوبيا گرگي
کاشتني و بياباني هست .
ترمس بياباني تأثيرش بيشتر اما کوچکتر است .
مزاج :گرم و خشک
خاصيت : تلخيش زداينده و تحليل برنده بي آزار است .
آرايش :مو را نازک مي کند ، ترمس و به ويژه اگر در آب باران بپزند تا از هم بپاشد و آب آن را بر پوست بمالند در زدودن لکه هاي رخسار و لک و پيس و برص و لکه هاي خون خشک شده و جوش هاي صورت بسيار مفيد است و رخساره را جلا مي دهد .
ورم و جوش :علاوه بر جوش صورت در علاج زخم و ورم گرم و خنازير و سخت شدني ها مفيد است به شرطي که با سرکه و عسل و تأثيرش از بدني تا بدني متفاوت است .
زخم و قرحه :ترمس که با بيخ خاما لاون ضماد مي شود داروي گري است و حتي گري حيوانات را نيز شفا مي دهد و در علاج خوره ، گري خشک ، زخم بد و پليد مفيد است .
مفاصل : ضمادش داروي بيماري اعصاب است .
سر : آردش علاج زخم تر سر است .
اندام هاي غذا :ترمس و به ويژه اگر با سرکه و عسل بپزند يا با عسل و فيجن و فلفل بپزند راه بندان هاي کبد و طحال را باز مي کند .
اندام هاي راننده :پخته اش را بر ناف بمالند و از آن بخورند يا با عسل مخلوط کنند و بليسند يا با سرکه بخورند داروي کرم و کرم کدو و در تسکين درد بيماري اعصاب مفيد است . اگر با فيجن و فلفل بخورند و بردارند يا با مرو عسل مخلوط کنند و بردارند حيض را راه مي اندازد .
اگر با عسل و سرکه بخورند کرم ها را بيرون مي آورد .
بول را ريزش مي دهد و قبض است .
«م »
مارچوبه
ديسقوريدوس گويد :بعضي اين گياه را ميان و گاهي اسفاراعس و در بعضي جاها مواقينوس مي گويند و سکاني مي پندارند که اگر شاخ گوسفند نر را خرد و در خاک کنند مارچوبه از آن مي رويد .
مزاج :گرم است و هر چه سخت تر مي شود گرمي آن بيشتر مي شود و شيري از آن مي تراود که بسيار گرم و زبان سوز است .
خاصيت :مارچوبه عموماً و به ويژه مارچوبه سنگلاخي براي باز شدن بندآمدن هاي دروني و به ويژه انسدادهاي کبد و کليه مفيد است و خاصيت زدايندگي دارد .
مفاصل :آب پزش را براي رفع درد پشت و علاج بيماري اعصاب مي خورند .
سر :بيخ مارچوبه را با سرکه يا بيخ و تخم را با هم بپزند در تسکين درد دندان بسيار مؤثر است .
اندام هاي غذا :انسدادهاي کبد را باز مي کند ، داروي يرقان است . کمي دل بهم خوردن در بر دارد .
اندام هاي دفعي :روفس پنداشته است که قبض است .شايد از ادرار آوردنش باشد .ديگري عقيده دارد که آب پخته آن ملين است و اکثريت بر آنند که در علاج قولنج بلغمي و بادي مفيد است .بيخ آب پز مارچوبه ادرار بول مي کند .عسرالبول را از بين مي برد .شهوت انگيز است . در دشواري بارداري کمک مي نمايد .تخم آن را بردارند (شياف کنند ) حيض را راه مي اندازد و بستگي هاي کليه را باز مي نمايد .
زهرها :با آب انگور کهنه بپزند پادزهر رتيل است و پخته آن سگ را مي کشد .
ماميثا
بلوط مانندهايي است زرد رنگ مايل به سياهي و زودشکن . تلخ است و ترکيبي از گوهر آبي و خاکي دارد . سردي آبي اش زياد نيست و هم مزاج آب آبگيرها است .
اين گياه اکثراً در بلندي ها مي رويد و ريشه اش بسيار تند بو ، تلخ مزه و افشره اش به رنگ زعفران است .
مزاج :سرد و خشک
خاصيت :گيرنده ولي ملايم .
ورم و جوش :در علاج ورم گرم و پر مايه مفيد است . باد سرخ کم و ناتوان را در بدن هاي سخت شفا مي دهد . اما شايسته بدنهاي کوچک و نرم نيست زيرا بسيار خشکاننده است .
چشم : درد چشمي را که در مرحله اول باشد شفا مي دهد .
ماش دارو
اين گياه شاخه هاي باريک سرخ مايل به سياهي يا سبز است . گلش سرخ تيره و تلخ مزه و کمي گيرنده است يا تند مزه است و تلخ نيست .
مزاج :گرم و خشک
خاصيت : باز کننده ، زداينده ، در پاک نمودن اندام هاي داخلي بسيار مؤثر و نيرويي اسهال کننده هم دارد .
ورم و جوش :ورم سخت را نرم مي کند و به ويژه علاج ورم پستان است .
زخم و قرحه :با عسل ضماد شود زخم ها را بهم مي آورد و زخم گنديده را از ميان بر مي دارد .
مفاصل :داروي بيماري اعصاب و اگر با عسل باشد بهتر است .
اندام هاي غذا :داروي بيماري هاي کبد است و بند آمدن هاي کبد را باز مي کند .
علاج طحال و يرقان سودايي است به شرطي که هفت روز پياپي بخورند .
اندام هاي دفعي :راه بندان زهدان را باز مي کند . بي اختياري ادرار را از بين مي برد .
بول و حيض را راه مي اندازد .علاج درد گرده است .
اگر با عسل فرزجه بشود زهدان را مي پالايد . اگر دو مثقال از اين دارو با عسل يا انجير شياف گردد بلغم را مي راند .
زهرها : پادزهر سمي است که بعضي آن را (اورقطون )مي نامند .
ماهي
در انتخاب ماهي بايد دقت کرد که بسيار بزرگ و کلفت و سخت گوشت نباشد . بسيار خشک و بسيار چرب خوب نيستند . ماهي هاي دريايي عموماً خوب و گوشت لطيف دارند و در ميان آنها هر آنچه پناهگاهش کنار آبهاي سنگي و گردشگاهش آبخيزهاي پر حرکت است بهتر است .
مزاج :همه انواع ماهي سرد و تر هستند .ماهي شور گرم و خشک است .خاصيت :ماهي تازه بلغم آبکي بوجود مي آورد . اعصاب را سستي مي دهد . تنها با معده اي سازگار است که بسيار گرم باشد و خوني که از او توليد مي شود رقيق است .
زخم و قرحه :سر ماهي هاي خشکيده را در آفتاب بسوزانند ، سوخته اش گوشت زياد زخم را بر مي کند . سرايت زخم را منع مي کند . زگيل ها را از بين مي برد .
آب پز ماهي شور زخم هاي گنديده را شستشو مي دهد و در علاج آنها مفيد است .
مفاصل :با آب پز ماهي شور چندين بار وارد کردن به بدن (آمپول و شياف و...) کنند در علاج درد سرين بسيار مفيد است . آب پز ماهي تازه اعصاب را سست مي کند .
سر :ماهي هاي ريزي که شاميان آن را حير (صيدا ) مي گويند اگر از آنها آبکامه تهيه شود و بدان مزمزه کنند زخم هاي پليد دهان شفا مي يابد . لرز ماهي زنده را نزديک سر دردمند کنند سر را کرخ مي کند و احساس درد از بين مي رود .
چشم :پوست نوعي ماهي را بر پلک گر شده بمالند مفيد است .پوست سيفانوس را مي سوزانند ، يکي از داروهاي چشم بشمار مي آيد . چنان که اگر با نمک مخلوط باشد و در چشم بکشند ناخنه را از بين مي برد .
خوردن ماهي سرخ کرده سبب تم چشم مي شود .
سينه :جري تازه و نمک سود در تنقيه و قصبه الريه و صاف نمودن صدا مفيد است .سر ماهي هاي خشک شده نمک سود ، داروي آماس زبان کوچک است . ماده سر يشمي ماهي را در سوپ بريزند و بخورند مانع خون بر آوردن است .
سر ماهي هاي ريز نمک سود در آفتاب خشکيده در علاج ترک هاي اطراف مقعد بسيار سودمند است . گوشت ماهي اگر تازه باشد و به گرمي بخورند غريزه جنسي را زياد مي کند .کسي که تازه به زخم روده گرفتار آمده در آب پز نمکين ملخ دريايي نمک سود بنشيند بسيار سود مي بيند .
زهرها :سوخته سرماهي در آفتاب خشکيده نمک سود ، برگزيده سگ هار و جاي نيش کژدم بگذارند مفيد است .
ماه پروين
تکه هايي است شبيه زراوند و از آن باريک تر است . در تأثير بعضي همانند زراوند و از آن قوي تر است . با بيش هم رستنگاه است و بيش در همسايگي آن قوت خود را بسيار از دست مي دهد .
ماسرجويه گويد :قوت ماه پروين چون قوت گياه درونه و از درونه ناتوان تر است .
زهرها :پادزهر همه سم ها است . از مار گرفته تا بيش و غيره .
ماهودانه
ماهودانه را حب الملوک نيز مي گويند . درختش را در مملکت ما ، سيستان مي نامند .برگ هايش به ماهي هاي ريز مي مانند که به درازاي يک انگشت باشند .
مزاج :گرم و خشک
مفاصل :مسهل است و از اسهالي که مي دهد علاج درد مفاصل و نقرس و بيماري اعصاب است .
اندام هاي غذا :در علاج استسقا مفيد است .
مازو
مازو ثمر در درختي است بسيار بزرگ که در بعضي اماکن موجود است .
مازو دو نوع است :يکي سبز ، شاداب ، کوچک حجم ، دندانه دار و بي سوراخ که آن را مازوي سبز هم مي گويند .
نوع دوم صاف و سبک و داراي سوراخ است .
مازوي خوب آن است که کال ،سنگين وزن و سخت باشد . مازوي زرد و سست و سبک قوتش کم است و بر اخگر نهي مي سوزد .
مزاج :سرد و خشک
خاصيت :بسيار قبض و رطوبت ها را از جريان باز مي دارد و گوهر سرد خاکي دارد .
آرايش: آب و آب پز مازو رنگ مشک مو است .
زخم و قرحه :با سرکه بر ( بيماري ويروسي ) مالند قوبا را از بين مي برد .
سائيده مازو را بر گوشت سست و زائد پاشند مي گدازد .
سر :رطوبت هاي تباه را به زبان و لثه نمي دهد . داروي زخم دهان و به ويژه اگر با سرکه باشد در شفا دادن زخم دهان کودکان بسيار سودمند است و اگر بر دندان کرم خورده بگذارند سود مي بينند .
اندام هاي راننده :سائيده مازو را در آب حل کنند و بخورند علاج زخم روده و اسهال هميشگي است و اگر با غذا مخلوط کنند باز در علاج اسهال مزمن مفيد است .
مازيون (هفت برگ )
از گياهان بزرگ شيردار است و بر دو نوع :يکي برگش بزرگ و نازک و ديگري کوچک و ستبر است .نوع اول بهتر است و اگر نوعش سياه باشد کم قاتل است .
بهترينش آن است که برگ زياد دارد و برگ ها به برگ درخت زيتون شبيهند و لطيف تر .
مزاج :گرم و خشک
خاصيت :زداينده ، پاک کننده و پوست کن است و بسيار تند .
آرايش:هر نوع از آن را که با گوگرد مخلوط کنند و بر پوست بمالند علاج لک و پيس و کک و مک و لکه هاي سفيد پوست است .
زخم و قرحه :همه انواع آن که با عسل مخلوط شوند بيماري ويروسي و زخم پليد را درمان مي کند .
سر : آب پز آن و بخصوص آب پز نوع سياهرنگ آن در دهان بگردانند درد دندان تسکين مي يابد .مازيون را با فلفل و موم عجين کنند و تکه اي از آن بر دندان دردمند بچسبانند سود مي بينند .
اندام هاي غذا:مازريون براي کبد بسيار بد است.
اندام هاي دفعي :مازريون و به ويژه آنچه از گياه سبزش که در وقت گل دادن است مي گيرند ماده آبکي را بيرون مي دهد .
زهرها :مازريون را همراه آب انگور کهنه بنوشند پادزهر حشرات است . مازريون سياه را که سم قاتل است اگر با قاوت مخلوط کنند و به وسيله ي آب و روغن زيتون عجين کنند موش و سگ و خوک را مي کشد .
آدمي دچار افسردگي و استفراغ و اسهال شديد شده و مي ميرد .
محلب
آلوبالوي تلخ ، بهترينش سفيد رنگ صاف مرواريدي است .
مزاج :گرم و خشک
خاصيت :زداينده ، لطيف ، تحليل برنده و مسکن درد است .
مفاصل :در علاج پهلو درد و درد پشت داروي خوبي است .
اندام هاي تنفسي :با عسل آب بخورند در غش کردن سودمند است . داروي قولنج و سنگ کليه و سنگ مثانه است .
مر
صمغي است که خالص و تقلبي دارد بهترينش آن است که رنگش به سياهي و سرخي مي زند .
مزاج :گرم و خشک
خاصيت :باز کن ، بادشکن ، گيرنده ، چسبنده و نرم کننده است .
آرايش: اگر مر با روغن آس و لادن مخلوط باشد مو را قوي و پرپشت مي گرداند .اثر زخم را از بين مي برد . اگر مر را در دهان گيرند بوي دهان را خوش مي کند .گند دهان را مي زدايد . مر مخلوط با زاج بلوري بوي گند زير بغل را مي زدايد .مر با عسل و دارچين ختايي داروي زگيل است .
ورم و جوش :علاج ورم بلغمي است .
زخم و قرحه :زخم را بهم مي آورد . استخوان لخت را مي پوشاند . با سرکه داروي قوبا است و زخم هاي گنديده را شفا مي بخشد .
مفاصل :مر با صدفه خوراکي معجون شود و بر درد و زخم اندام هاي کرکي مانند گوش و غيره بمالند شفا مي دهد .
سر :سردرد مي آورد . مر مخلوط با آب انگور کهنه و روغن زيتون را در دهان بگردانند دندان ها را نيرومند و محکم مي کند ، کرم خوردگي را از بين مي برد . لثه را محکم مي کند . رطوبت لثه را بر مي چيند . گرد مر را بر زخم سر بپاشند زخم را خشک مي کند .سوراخ بيني را با مر بيندايند آبريزي هاي هميشگي را قطع مي کند .
چشم :اثر زخم را در چشم از بين مي برد ، زخم چشم را پر مي کند ، سفيدي را مي زدايد .زري پلک را از بين مي برد . چرک و ريم چشم را بدون هيچ آزاري از بين مي برد .
اندام هاي نفس و سينه :در معالجه سرفه مزمن و مرطوب ، سرماخوردگي ،تنگ نفسي و بلند نفسي و پهلو درد مفيد است زيرا به لطافت و ملايم مي زدايد و زبر نمي کند .صدا را صاف مي کند .زير زبان بگذارند و آب را قورت دهند زبري گلو را بر طرف سازد .
اندام هاي غذا :مر خالص درعلاج سست شدن معده ، آب زرد و باد کردن معده سودمند است .
مر به ويژه اگر با آب سداب يا آب خاراگوش يا آب لوبيا گرگي حقنه شود ، حيض را ريزش مي دهد .تلخي که در آن است سبب بيرون راندن کرم و کرم کدو مي شود .بهم آمدن دهانه زهدان را نرم مي کند .
به اندازه ي يک باقلي مر بخورند داروي زخم روده ، پوست اندازي روده ، و اسهال است .
تب ها :به اندازه ي يک دانه باقلا با فلفل خورده شود ، تب لرز را که در اوايل باشد از بين مي برد .
زهرها :با آب انگور کهنه خورده شود پادزهر کژدم است .
مرغ و خروس
محتاج به معرفي نيست .آبگوشت خروس پير خاصيت بسيار دارد .
بهترين گوشت خروس گوشت خروسي است که هنوز نمي خواند و بهترين گوشت مرغ گوشت مرغي است که تخم نگذاشته است و هر چه پيرتر بدتر است .
مزاج :پيه جوجه از پيه مرغ بزرگ گرم تر است .
مفاصل :سوپ خروس با شبت و نمک درد مفاصل و لرزش را از بين مي برد .
سر :گوشت مرغ جوان عقل را زياد مي کند ، مغز مرغ خون دماغي را که از پرده مغز آمده باز مي دارد .
سينه :سوپ خروس داروي برنشيت است .
گوشت مرغ صدا را صفا مي دهد .سوپ خروس پير با شبت و کاجيره همه اين فوائد را در بردارد سوپ ساده جوجه التهاب معده را فرو مي نشاند .
اندام هاي غذا :آبگوشت خروس درد معده را که از باد باشد برطرف
مي کند.
اندام هاي دفعي :آبگوشت خروس پير همراه شبت و بسپايک بهترين علاج قولنج است .گوشت مرغ جوان آب پشت را فزوني مي دهد . آبگوشت مرغ جوان همراه بسپايک باشد سودا را بيرون مي ريزد و اگر با کاجيره باشد بلغم را بيرون مي آورد .با داروهاي قابض مخلوط کنند خراش روده را علاج است .با شير باشد داروي زخم مثانه مي باشد .
تب ها :آبگوشت خروس علاج تب هاي مزمن است .
زهرها :قلب مرغ يا خروس را بشکافند و بر جاي نيش حشرات سمي بگذارند و هر يک ساعت عوض کنند از اثر سم مي کاهد .کساني که سم خورده اند گوشت خروس يا مرغ را با شبت و نمک بپزند و آنقدر بخورند تا قي کنند تأثير سم را باز مي دارد .
مريم نخودي
شاخه هايش با برگهاي به زمين نزديک و به ستبري ريحان و بزرگتر است .
رنگش سبز و يونانيان اين گياه را بلوط زميني مي گويند . زيرا برگهاي ريزش به برگ بلوط شبيه است و تلخ مزه اند .بيخ اين گياه به رنگ ارغواني مي زند .بايد همين که تخم در آن پيدا شد چيده شود .
مزاج :گرم و خشک
خاصيت :بازکننده ، تکه کننده ، لطافت بخش و گرمي رسان است .
زخم و قرحه :همراه عسل زخم هاي مزمن را پاک مي نمايد .
مفاصل :سبز يا آب پز را بخورند در گسستگي ماهيچه مفيد و شربت آن ترنجيدگي را سر حال مي آورد و تا کهنه تر گردد مفيدتر است .
چشم :حب از آن مي سازند و مي خشکانند و براي مداواي زخم چشم به کار مي برند .اين دارو را در روغن زيتون بجوشانند يا بسايند و گردش را در چشم بکشند آب ريزي هميشگي چشم را درمان مي نمايد .
سينه :سرفه مزمن را چاره مي کند .
اندام هاي غذا :کلفتي طحال را لاغر مي کند .داروي يرقان سودايي است .شربت آن براي رفع سوء هضم بهترين دارو است .
استسقا را در اولين مرحله علاج مي نمايد و تا کهنه تر باشد مؤثرتر است .
اندام هاي دفعي :بول و حيض را ريزش مي دهد .
زهرها :ضمادش پادزهر حشرات سمي است .
مرزنگوش
مزاج :گرم و خشک است .
خاصيت :لطيف ، بازکن و گدازنده .روغن مرزنگوش گرمي مي دهد و مسهل است و تند مزاج .
آرايش:آب مرزنگوش را در ابزار حجامت مي ريزند و بعد از حجامت بر پوست مي مالند سپيدي هايي که از برش تيغ حجامت بوجود آمده از بين مي رود .
خشکيده مرزنگوش را با عسل مخلوط کنند و بر پوست بمالند لکه هاي سياه خوني و لکه هاي سبز رنگ خوني را بر مي دارد و به ويژه براي زدودن لکه هاي خوني زير چشم بسيار مفيد است .
ورم و جوش :بر ورم بلغمي بمالند مفيد است .
مفاصل :در مرهم موم و روغن گل مفيد است و پيچش مفاصل را علاج مي کند .درد پشت و بيخ ران را تسکين مي دهد .با عسل علاج خستگي است.
روغن مرزنگوش فلج را چه آن فلجي که گردن را به سوي عقب کج مي کند و چه غير آن باشد مداوا مي کند .
سر :راه بندان مغز را باز مي کند ، سردرد عادي يا سودايي ، رطوبت باد متراکم ، چاره اش با مرزنگوش است .
قطره هايي از آن را در گوش بچکانند درد گوش آرام مي گيرد . فتيله را به روغن آن آغشته کنند و در گوش بمالند گوش را از گرفتگي مي رهاند .
اندام هاي غذا :آب پز مرزنگوش در علاج استسقا سودمند است .
اندام هاي دفعي :آب پز آن داروي بي اختياري ادرار و پيچش و درد روده است . روغنش گرمي بخش و نرمي بخش است و در بهم آمدن دهانه زهدان که در راه حقنه شدن است مفيد است .
زهرها :با سرکه باشد پادزهر نيش کژدم است .
مشو
در دارويي بودن به عدس شبيه و از عدس دير هضم تر است .
مزاج :معتدل و مايل به خشکي است .
خاصيت :همچون عدس قبض است و سبب سودا مي شود .
مفاصل :براي مفاصل خوب است و ضماد آن فتق و آب در بيضه آمدن کودک را شفا مي دهد .
اندام هاي دفعي :قبوضيت مي آورد .
مشک
نافه حيواني است که به آهو شبيه است يا خود نوعي از آهو است که دو دندان پيشينش به سوي داخل خم شده اند و به دو شاخ شبيه هستند .
مشک آهوي تبت خوب است و مي گويند مشک آهوي چين و جر جيراول است و در درجه ي دوم مشک آهوي هندي است .
مشک آهويي بسيار خوب است که از گياه بهمنين و سنبل بخورد و در درجه ي دوم مشکي است که آهوي آن مر خورده باشد .از حيث رنگ و بو زرد شکوفه آسا بهترين است .
مزاج :گرم و خشک
خاصيت :لطيف و توان بخش است .
چشم :ديده را نيرو مي دهد . رطوبت هاي چشم را از بين مي برد و سپيدي نازک چشم را مي برد .
نفس کش و سينه :شادي آور و توان بخش دل است . ضد تپش و بيماري ترس است .
زهرها :پادزهر است و به ويژه گزند «بيش »را خنثي مي کند .
مشک چوپان
مزاج :گرم و خشک
خاصيت :لطيف و تلخ است .
آرايش : سوخته مشک چوپان که با روغن کرچک يا روغن ترب يا روغن زيتون باشد علاج ، کم مويي است . در زود بر آوردن موي ريش مفيد است . لثه سست را محکم مي کند .
ورم و جوش :ورم بلغمي را نرم مي کند . اگر با به بپزند ورم بسيار سرسخت را تحليل مي برد .
زخم و قرحه :تا سبز است براي زخم خوب نيست و سوزش دارد .
مفاصل : آب پزش داروي گسستگي در ماهيچه است و عرق النساي وخيم و کهنه را شفا دهد .
سر :با روغن زيتون بپزد سر را گرم مي کند و سردي را از سر مي زدايد. اندام هاي راننده :حيض را ريزش مي دهد . سنگ گرده و آبدان را خرد مي کند .
زهرها :چون فرش زير انداز باشد حشرات را مي گريزاند .
مشک زمين
ديسقوريدوس گويد :بين گياهي است که برگ هايش به رنگ گندنا شبيه ليکن از آن بلندتر و نازک تر و سفت تر است .بوي خوش دارد و به تلخ مزگي مي زند .بهترينش آن است که متراکم ، سنگين ، در کوبيدن سخت ، خوشبو و کوتاه شاخه باشد که بسيار تندمزه و در مرهم ها وارد است .
آرايش:رنگ را زيبا و بوي دهان را خوش مي کند و چنانکه مي گويند هندي اش مو را مي سترد .
ورم و جوش :دمل هاي صعب العلاج را علاج مي کند ، در معالجه ورم هاي اليافي و خوره مفيد است .
مفاصل :با روغن دانه بن (ميوه درخت سقز )داروي پهلو درد است و پشت را محکم مي کند . زياد به کار بردنش جذام مي آورد .
سر :در علاج گنديدگي بيني ، دهان ، زخم ، جوش هاي دهان و سستي لثه مفيد است و زخم هاي خوره اي دهان را مداوا مي کند .
براي تقويت هوش بسيار خوب است . سنگ را از بين مي برد . در چکميزک سودمند است .در علاج بواسير و بهم آمدن دهانه زهدان و استسقا مفيد است .
تب ها :در تب هاي کهنه داروي خوبي است .
زهرها :پادزهر نيش عقرب و حشرات است .
مشک طرامشير
شاخه هايي دارد که به شاخه ريحان سبز شبيه است . خشکيده آن نخست هيچ مزه اي ندارد و بويش آن قدرها نيست .ليکن بعد مزه آن تلخ و تند مي شود .
اگر گله از اين گياه بچرد ادرارش خوني مي شود .در تأثير درماني کار پونه را انجام مي دهد و از پونه بسيار قوي تر است .
مزاج :گرم و خشک
اندام هاي تنفسي :رطوبت هاي لزج را از سينه و شش بيرون مي راند .
اندام هاي غذا :خوردنش در غش کردن و افسردگي سودمند است .
اندام هاي دفعي :در ريزش دادن بول و حيض بسيار کاري است . گاهي از اثر آن خون ادرار مي کنند .شربت از اين گياه خون بعد از زايمان را بيرون مي دهد .
مصطکي
درخت مصطکي مزاج مرکب از کمي آبي و بسيار خاکي و دو نوع است . مصطکي رومي که سفيد رنگ و مصطکي نبطي که به سياهي مايل است .
مصطکي از کندر لطيف تر و سودمندتر است و بهترينش سفيد رنگ پاک و بي آلايش و براق است .
مزاج :گرم و خشک
خاصيت :گيرنده و گدازنده است .از ثمر اين درخت روغني مي گيرند که بسيار گيرنده است .
ورم و جوش :در علاج ورم دروني سودمند است و نوع سياه رنگ نبطي مفيدتر است .
زخم و قرحه :افشره و آب پز برگ درخت مصطکي جوش هاي ساري را از سرايت باز مي دارد .
آب پز و افشره برگ آن را بر زخم بمالند گوشت را باز مي روياند . بر شکسته استخوان بپاشند بهم مي آورد .
سر:جويدن مصطکي سر را از بلغم پاک مي کند .در دهان گردانيدنش لثه را محکم مي کند .
چشم :مژه برگشته را مصطکي مي چسبانند .
اندام هاي تنفسي :مصطکي و به ويژه آب پزش بيخ و پوست درختش در علاج سرفه و خون بر آوردن سودمند است .
اندام هاي غذا :تقويت کبد و روده مي کند ، اشتها را باز مي کند ، در بهبود بخشيدن به معده و کبد بسيار زود اثر است .
اندام هاي دفعي :کبد و روده را محکم مي کند .علاج ورم کبد و روده است .
آب پز بيخ و پوستش بهم خوردن عادت ماهيانه را تنظيم مي کند .آب پز برگ و خود برگش علاج خونريزي زهدان و دردهاي زهدان و رطوبت هاي زهدان و برآمدگي زهدان و مقعد است .
روغن درخت مصطکي و تخم ثمرش نيز همين تأثير را دارند .
مغز
بهترين آن مغز پرنده و به ويژه مغز پرندگان کوهي است و در ميان حيوانات اهلي اول مغز شتر و در درجه ي دوم مغز گوساله بهترين است .
مزاج :سرد و تر
خاصيت :بلغم و خلط هاي متراکم بوجود مي آورد .
سر :مغز مرغ خانگي در بازداشتن خون دماغي که از حجاب مغز باشد مفيد است .مغز شتر اگر بخشکد و با سرکه آب انگور کهنه بخورند داروي صرع است .
اندام هاي غذا :هنگام هضم شدن دل بهم مي خورد . مغز دير هضم است .
اندام هاي دفعي :ملين است .مغز اردک از داروهاي آماس مقعد است .
زهرها :خوردن مغز اثر سم خورده و نيش حشرات موذي را خنثي مي کند. بهترين مخ به ترتيب اولويت مخ :گوساله ، گوزن ، گاو نر ، بز و گوسفند است .
مغز بز نر گشن و مغز گاو نر گشتي از ساير مخ ها خشک تر است .
مخ استخوان دست و پا از مخ سر چرب تر است .
خاصيت :گرمي بخش ، نرمي بخش ، زداينده و اگر با اشتها بخورند بسيار غذايي است .
ورم و جوش :مخ گوساله و گوزن و امثال آنها در علاج سخت و سفت شده ها داروي خوبي است .اما مخ بز نر و کل و همانند آنها خشک است و فايده اي ندارد .
اندام هاي غذا :اشتها را از بين مي برد ، بايد مخ را با غذا و ادويه جات بخورند .
اندام هاي دفعي :مخ هاي پسنديده را فرزجه کنند و به زهدان فرو کنند سختي زهدان را نرم مي کند .
زهرها :گويند ماليدن تن به مخ گوزن حشرات را دور مي سازد .
مغيلان
از تيره درختچه هاي خاردار بيابان و مشهور است .
مزاج :سرد و خشک
خاصيت درماني :گيرنده است و هر جرياني را باز مي دارد و مانع خونريزي هم مي شود .
اندام هاي تنفسي :مانع بالا آوردن خون مي شود .
اندام هاي دفعي :سيلان رحم را قطع مي نمايد .
مو
تکه هاي مختلف الشکل است که همرنگ قاو (نوعي قارچ ) مي باشد .
بهترينش سفيد رنگ زود گداز و بي آلايش است .
مزاج :گرم و خشک
خاصيت :لطي، زداينده ، بازکننده ، هم قوت سنبل است و از سنبل گرم تر و گيرنده تر .
مفاصل :بخورند يا بر بدن بمالند درد مفاصل را تسکين مي دهد .
سر :از آنجا که داراي رطوبت خام زائد است زياد به کار بردنش سردرد به بار مي آورد .
اندام هاي غذا :در مداواي درد سرد کبد و بادکردگي کبد مفيد است . اندام هاي دفعي:خوردن و ضمادش عسرالبول را درمان مي کند .مو در معالجه درد مثانه ،جمع آمدن ريختني ها در مثانه ،سودمند است .حيض را ريزش مي دهد .خوردن و نشستن در آب پز آن درد زهدان را بر طرف مي کند .
قرقر و پيچ و درد روده و باد را از بين مي برد .
موم
موم صاف از ديوار خانه زنبور عسل است که در آن تخم مي گذارد و عسل را نگه مي دارد .
مزاج :معتدل است .
خاصيت :نرمش مي دهد . زخم را از چرک و پليدي پاک مي کند و از آنجا که مي چسبد و سوراخها را مي بندد نمناکي عارضي مي دهد .موم در همه مرهم هاي سردي بخش و گرمي دهنده مفيد است .
بدون شک کمي رسانندگي و اندکي گدازندگي را از همسايگي عسل بسيار کسب کرده است .
موم سياهي که اشغال کندو است قوت جاذبه اي دارد که مي تواند پيکان و خارها را ازژرفا بيرون بکشد .لطيف است و کمي پالاينده و بسيار نرم کننده .
ورم و جوش :ورم سخت را نرم مي کند .
زخم :کبره را نرم مي کند و زخم را پر از پليدي مي نمايد .
مفاصل :پي ها را نرمش مي دهد .
سر :موم سياه بوسيله ي بويي که در اوست عطسه آور است .
اندام هاي تنفسي:بر سينه بمالند يا بليسند سينه را نرم مي کند و به ويژه اگر با روغن بنفشه معجون شود بسيار مؤثر است .
شيره گره شده در پستان زنان شيرده را مي گشايد .
اندام هاي دفعي :در علاج زخم روده ده ارزن را در سوپ گاورس يا سوپ برنج مخلوط مي کنند و مي خورند .
زهرها :گويند سم را بر مي کشد .بر زخم تيرهاي زهرآلود مي مالند و هيچ زياني دربر ندارد .
موز
موزکه مشهور است .برگ درخت موز پهن ، دراز و به برگ اختر مي ماند. از روئيدني هاي گرمسيري است .
خاصيت :اندک غذا مي دهد و ملين است .زياد خوردنش بندآور است و در بعي مزاج ها بلغم و صفرا را زياد مي کند .
سينه :داروي سوزش سينه و گلو است .
اندام هاي غذا :بر معده سنگين است .
اندام هاي دفعي :ادرار بول مي کند .با گرده سازگار است .
موميا
موميا قوت قير و زفت با هم مخلوط دارد ولي بسيار منفعت رسان است .
مزاج :گرم است .
خاصيت :لطيف و گدازنده .
ورم و جوش :داروي ورم بلغمي است .
مفاصل :خوردن يا ماليدنش مسکن در برکندگي و شکست و افتادن و ضربه خوردن و فلج و دهن کجي است .
اندام هاي سر :به اندازه ي يک حبه موميا را با آب مرزنگوش به بيني بکشند و عطسه کنند در تسکين سردرد نصفي ،سردرد سرد و صرع و سرگيجه مفيد است يک دانه از آن مقدار يک حبه با جيوه درد گوش را تسکين مي دهد . فتيله اي را با موميا و روغن گل و آب غوره آغشته کنند و در گوش فرو کنند چرک و ريم گوش را قطع مي نمايد .
اندام هاي غذا :يک قيراط موميا در آب زيره و ننه حوا و شاه زيره معده را توان مي بخشد .
اندام هاي دفعي :يک قيراط موميا با شير، داروي زخم ذکر و آبدان است . کمي موميا را با آرد مخلوط کنند و بردارند براي کنترل ادرار مفيد است .
زهرها :دو حبه از موميا با آب پز سه کوهه و انگدان علاج مسموميت است. وزن يک قيراط موميا با آب انگور کهنه خالص ضد کژدم است .
يک قيراط آن با روغن گاوي درد نيش کژدم را دوا مي کند .
موسير
پيازي است کوچک و خوردني که به پياز نرگس شبيه و برگش شبيه برگ تره است و گلش به بنفشه مي ماند .
آرايش:بر لکه ها ي سياه چهره بمالند و در آفتاب بنشينند مفيد است . اثر زخم را از بين مي برد .دهان و زبان را زبر مي گرداند .با زرده تخم مرغ بر زگيل بمالند و با سکنجبين براي علاج زخم هاي شري مفيد است .
زخم و قرحه :ضماد موسير که با سرکه باشد براي چربي وسط ماهيچه ها سازگار است و همين ضماد را در نقرس و درد مفاصل به کار مي برند .
گر تنها موسير را ضماد کنند در پيچش عصب ، ترک هاي ناخن و گوش خوب است و گاهي بدين منظور موسير را با قاوت مخلوط مي کنند و بر سر مي مالند. چشم :موسير خود به خود و با زرده تخم مرغ معالج (طرفه )است و اگر سرکه را به آن اضافه کنند (غرب )را از بين مي برد و براي مداواي هر ورمي در گوشه هاي چشم خوب است .
اندام هاي غذا :موسير سرخ و شيرين با معده سازگار است و ضماد آن که با عسل باشد درد معده را تسکين مي دهد .در مداواي درد معده موسير تلخ بهتر است .غذا را هضم مي نمايد .با موسير قوه غذايي طعام بيشتر مي شود .
اندام هاي دفعي :شهوت انگيز است .
مهر گياه
مزاج :سرد و خشک
خاصيت :مخدر است .
آرايش:لکه سياه پوست را مدت يک هفته با برگ آن و به ويژه با برگ سبز و شاداب آن ماساژ دهند بدون زخم کردن خوب مي شود .
شيره مهر گياه لکه هاي سياه و سفيد پوست را بدون سوزش و گزش بر مي دارد .
ورم و جوش :علاج دمل هاي سخت و دروني و خنازير است .
مفاصل :بيخش که با قاوت باشد و ضماد شود درد مفاصل را از بين مي برد و شايد در معالجه واريس هم مفيد باشد .
سر :چرت آور است و خواب آور است .اگر در آب انگور کهنه بريزند بسيار آرام بخش است .اگر در مقعد شياف کنند مي خوابند .
بو کردنش خواب آور است .اين خاصيت از آن نوع سفيد برگ بي ساقه است که آن را نرينه مي گويند .
زياد استعمال کردن و بو کردن مهرگياه ممکن است به سکته کردن بينجامد و به ويژه آنچه برگش سفيد است اين خاصيت را بيشتر دارد .
چشم :قطره تراوشي آن درد بسيار آزار دهنده چشم را بر طرف مي کند برگش را بر چشم بگذارند درد چشم تسکين يابد .
اندام هاي غذا :مقداري از قطره تراوشي مهر گياه با عسل آب خفيف خورده شود مراره و بلغم را بيرون دهد ولي مقدار زياد آن سم است .
اندام هاي دفعي :شياف آن ادرار بول مي کند .
تخم آن خورده شود زهدان را مي پالايد .
اگر آن را با گوگردي که آتش نديده مخلوط کنند و فرزجه شود خونريزي زهدان قطع مي شود .
شيره مهر گياه بلغم و مراره را بيرون مي راند .
اگر بچه خردسال اشتباهاً مهر گياه بخورد به چنان استفراغ و اسهالي گرفتار مي شود که شايد بميرد .
زهرها :همه انواعش و به ويژه نوعي که برگش سفيد و کوچکتر از بقيه است پادزهر تاجريزي سمي است .
کسي که از مهرگياه مسموم مي شود عوارض خفگي زهدان در او پيدا
مي شود.گونه اش سرخ مي گردد و چشمش بالا مي آيد و باد مي کند .در اين حالت علاجش روغن و عسل است و اگر استفراغ مي کند مفيد است .
ميخک
ازگياهان مرزهاي چين و به ياسمين شبيه است .ليکن سياه است و ميخک ثمر اين گياه است .آنچه شبيه هسته زيتون ، خشک ، خوشبو و خوشمزه است خوب است .
مزاج :گرم و خشک
آرايش:بوي دهان را خوش مي کند .
چشم :ديد را تقويت مي کند ، تم را از چشم مي زدايد .
خوردن و به چشم کشيدنش براي چشم مفيد است .
اندام هاي غذا :تقويت کبد و معده مي کند و در استفراغ و دل بهم آمدن مفيد است .





خواص گياهان دارويي حروف(ن-و-ه-ي )


«ن »
نانخواه
گاهي آن را سند ريطس مي نامند .
اندام هاي دفعي :در بند آوردن خونريزي زخم هاي روده و نزيف زنانه سودمند است .
نارگيل
مشهور است و همان نارجيل است .
بهترينش تر و شاداب و بسيار مفيد است که آب صاف در داخل دارد .اگر آب در آن نباشد دليل بر کهنگي آن است .بايد پوسته مغزش را بکنند .
مزاج :گرم و خشک و اندکي رطوبت زائد دارد .
خاصيت :سنگين ولي غذاي خوبي است .
مفاصل :روغن کهنه نارگيل درمان درد پشت و سرين است .
اندام هاي غذا :بر معده سنگين است و با اندک زياني که دارد بد غذايي
نيست .پوسته مغزش هضم شدني نيست بهتر آن است که نخورند .
اگر نارگيل بخورند بايد بعد از آن تا يک ساعت طعام نخورند .
اندام هاي دفعي :شهوت انگيز است . اگر يک مثقال نارگيل که کهنه اش بهتر است به ويژه با يک مثقال روغن زردآلو خورده شود در علاج بواسير سودمند است .روغن نارگيل اگر کهنه باشد و بخورند کرم ها و کرم کدو را مي کشد و بيرون مي آورد .

     ناخن بويا

قطعات اظفار الطيب شبيه ناخن است ، بوي معطر دارد و از دود آن در مداوا استفاده مي شود .
ديسقوريدوس گويد :از رده صدف هاست و از جزيره اي واقع در درياي هند مي آيد .در اين جزيره سنبل هم وجود دارد .
دو نوع است :قلرمي و بابلي .هر دو قسم بسيار معطر هستند .
نوع سپيد رنگ آن که در درياي هند و يمن و بحرين پيدا مي شود و بهتر از نوع بابلي است سياه رنگ و ريز است .
به گفته ي عطاران بهترين نوع آن بحريني ،بعد مکي و جده اي است که در آبادان يافت مي شود .
مزاج :گرم و خشک
خواص درماني :لطيف کننده است .
اندام هاي سر :دود آن براي مداواي صرع مفيد است .
اندام هاي دفعي :بخور آن در معالجه اختناق زهدان به کار مي رود .
اگر آن را با سرکه بياميزند و بخورند هر نوع قبوضيتي را از بين مي برد .
نخود
عموماً دو نوع است :کاشتني است و بياباني .جنس نخود به رنگهاي گوناگون ديده مي شود .نخود سفيد ، سرخ ، سياه و گاودانه رنگ .نخود بياباني تند مزه تر و تلخ تر از نخود کاشتني و گرمي بخش تر است .در تأثير دارويي با نخود کاشتني برابر است ولي غذايي که در نخود کاشتني است بهتر است .
مزاج :نخود سفيد گرم و خشک و نخود سياه از آن قوي تر است .
خاصيت :هر دو نوع نخود بازکن و نرمي بخش و تکه کننده هستند .
همه انواع نخود بهترين غذاي شش است .
آرايش :خوردن و پاشيدن آب نخود در زدودن کک و مک و زيبا کردن رنگ مؤثر است .
دمل و جوش :در علاج ورم گرم ، ورم سخت ، ورم غده ها و ساير ورم ها مفيد است .
زخم و قرحه :روغن نخود داروي بيماري ويروسي است .
آرد نخود زخم هاي پليد و سرطاني و خارشي را دوا مي کند .
مفاصل :علاج درد پشت مي باشد .
سر :جوش هاي تر سر را از بين مي برد . خيس شده اش مسکن درد دندان ، و داروي ورم گرم و سخت لثه و معالج ورم هاي بيخ گوش است .
سينه :صدا را صاف مي نمايد . از هر غذايي براي شش بهتر است و سوپ آرد نخود بسيار با شش سازگار است .
اندام هاي غذا :آب پز نخود داروي استسقا و يرقان است .هر نخودي و به ويژه نخود گاودانه اي رنگ و سياه گرفتگي هاي کبد و طحال را باز
مي کند.
خوردن نخود نه در آغاز غذا خوب است و نه بعد از پايان آن ، بهتر آن است که در ميان غذا خورده شود .
اندام هاي دفعي :آب پز نخود سياه همراه با روغن بادام و ترب و کرفس سنگ آبدان و گرده را خرد مي کند .
نخود براي زخم زخم مثانه بد است .
بسيار شهوت انگيز است .
همه نوع نخود ملين است و گرفتگي کليه را باز مي کند و به ويژه نخود سياه و گاودانه رنگ آن مؤثرتر است .
بعضي گويند :نخود را در سرکه بخيسانند و ناشتا بنوشند و تا نيم روز صبر کنند کرم را مي کشد .
بقراط فرمايد :در نخود دو گوهر موجود است که در پختن از دست مي دهد ،يکي شور است که ملين شکم و دومي شيرين که بول را روان مي سازد و آن گوهر شيرين شهوت انگيز است .
نرگس
خاصيت :بيخ نرگس جذب کننده اي است که از ژرفا بر مي کشد .خشکاننده و زداينده و شستشو دهنده است .روغن نرگس تأثير روغن ياسمين دارد و از آن ناتوان تر است .
بيخ نرگس و به ويژه اگر با آرد شلمک و با عسل باشد پيکان و خارها را بيرون مي کشد .
نرگس و به ويژه بيخش که همراه سرکه باشد لکه هاي سياه و لک و پيس را مي زدايد.بيخ نرگس داروي کم مويي است .
ورم و جوش :از بيخ نرگس و عسل و گاودانه معجون درست کنند .دمل هاي ناپايدار نارس و سخت را مي ترکاند .
ضماد بيخ نرگس ورم عصب را فرو مي نشاند .
زخم و قرحه :زخم ها را مي خشکاند و محکم بهم مي چسباند و حتي تر گسسته را بهم جوش مي دهد .گردش مخلوط با عسل در سوختگي ها و زخم عصب و زخم هاي داخلي مفيد است .
سائيده نرگس همراه گاودانه و عسل چرک و پليدي را از زخم پاک مي کند .
مفاصل :روغن نرگس به عصب سود رسان است .ضماد بيخ نرگس ورم عصب و گره عصب و درد مفاصل را درمان مي کند .
سر :نرگس و به ويژه روغنش بند آمدن هاي مغزي و سردرد تر سودايي را علاج است و سرهاي گرم را به درد مي آورد .
سينه :روغن نرگس را بر سينه بمالند ورم سخت و سرد حجاب را از بين مي برد .
اندام هاي غذا :بيخش و آب پز بيخش را هر کس بخورد استفراغ مي کند .
اندام هاي دفعي :در علاج درد زهدان و مثانه مفيد است .
روغن نرگس دهانه بهم آمده زهدان را باز مي کند و در علاج درد زهدان سودمند است .
نرثقيس
اين گياه دارويي است گرم و در مغز آن پيه سبز رنگ و بسيار قبض هست و اگر با روغن زيتون باشد عرق آور است .
سر :در سوراخ بيني بدمند خون دماغ قطع مي شود .
نفس و سينه :مغز تر آن هر خوني را که در سينه گرد آمده بيرون مي آورد .
مغزش اسهال مزمن را علاج است .
زهرها :با آب انگور کهنه بخورند پادزهر مار است .
نسرين
قوتش با قوت نرگس برابر و از قوت ياسمن کمتر است .روغنش تأثير روغن ياسمن دارد ولي از آن ناتوان تر است .
مزاج :گرم و خشک
خاصيت :همه انواعش تنقيه کننده ، لطافت بخش است و گلش در اين زمينه مؤثرتر است .
مفاصل :گويند در سردي عصب مفيد است .
سر :کرم داخل گوش را مي کشد .صدا و وزوز را از بين مي برد . داروي درد دندان است نسرين بياباني را بر پيشاني بمالند سردرد تسکين مي يابد .همه نوع نسرين گرفتگي سوراخ بيني را باز مي کند .
سينه :در آماس لوزتين و گلو مفيد است .
اندام هاي غذا :نسرين و به ويژه بياباني اش را بخورند استفراغ و سکسکه را آرام مي کند .
نشاسته
مزاج :سرد و خشک است .
خاصيت :توان بخش و نرم کننده است .بايد نشاسته را با سه برابرش آب بپزند .
آرايش:نشاسته و زعفران را بر پوست مالند لکه سياهه را بر مي دارد .
زخم :زخم را بهم مي آورد و خوب مي کند .
چشم :مواد سيلاني را از چشم دور مي کند .
سينه :سينه را نرم مي کند . سوپ نشاسته سرماخوردگي سينه را از بين مي برد .
اندام هاي دفعي :نشاسته تنها يا با عدس شکم را بند مي آورد و از اختلاف مراره جلوگيري مي کند .
نعناع
مزاج :گرم و خشک است و رطوبتي زائد همراه دارد .
خاصيت :قوتي دارد که گرمي بخش و گيرنده و بازدارنده است . در ميان سبزي هاي خوردني گوهر نعناع از همه لطيف تر است .اگر چند شاخه آن را در شير بگذارند شير ، پنير نمي شود .اگر افشره اش را با سرکه بخورند خونريزي شکم را قطع مي کند .
ورم و جوش :نعناع را با قاوت ضماد کنند دمل هاي داخلي را علاج است .
نعناع مثل پونه گس مزه نيست و گدازندگي و گرمي و خشکي اش خارج از حد و آزار دهنده است .
سر :با آرد جو ضماد شود و بر پيشاني بگذارند سردرد را دوا مي کند .با نعناع زبان را ماساژ بدهند زبري زبان را از بين مي رود .
افشره نعناع را با عسلاب در گوش دردمند بچکانند مسکن است.
سينه :خون برآوردن و خونريزي را قطع مي کند . ضماد آن را بر پستان بگذارند شير منعقد شود و آماس پستان را فرو مي نشيند .
اندام هاي غذا :تقويت معده و گرم کردن معده با نعناع است .
سکسکه را آرام مي کند ،هضم کننده است و استفراغ خوني و بلغمي را بند مي آورد .
نعناع و به ويژه شربت آن داروي يرقان است .
اندام هاي دفعي :نعناع کاشتني مرطوب و بادزا است و غريزه جنسي را تقويت مي نمايد کرم ها را مي کشد .اگر قبل از جماع بردارند ضدبارداري است .اگر چند شاخه اي از آن با دانه انار خورده شود ، اسهال و استفراغ شديد را قطع مي کند .
زهرها :نعناع و به ويژه تخم نعناع براي سگ هار گزيده پادزهر خوبي است .
نقل خواجه
درختي است کويري که بلنديش به يک ذراع مي رسد .
برگش سفيد رنگ اما نه بسيار سفيد .ثمرش شبيه فلفل ،روغن و شيره دارد .
مزاج :گرم است و نم دارد .
آرايش:فربه و زيبا مي کند .
اندام هاي غذا :در معده ماندگار است و هرگاه هضم شد غذاي بسيار
مي دهد .
اندام هاي دفعي :آب پشت را فزوني مي دهد و شهوت را بر مي انگيزد .
نمک
درنمک تلخي و گيرندگي هست .قوتش نزديک به قوت بورک است . نمک چندين نوع است .سبک و متخلخل ، نمک کاني ، داراني که بلوري است ، نمک نفطي و از اين رو سياه رنگ است نمک هندي سياه رنگ سياهش نفطي نيست در گوهر سياه است .نمک دريا همينکه آب ديد مي گدازد اما نمک کوهي به اين زودگدازي نيست .
مزاج :گرم و خشک
خاصيت :زداينده ، تحليل برنده و گيرنده است و بسيار بادزا .
نمک سوخته بسيار خشکاننده و گدازنده است و مانع گنديدگي است و خلط غليظ را سر حال مي آورد .
آرايش :نمک سوخته را بر دندان بمالند دندان را پاک مي کند و از کرم خوردگي نگه دارد و نمک را بر پوست بمالند لکه هاي سياه خوني را در هر جاي باشد مي زدايد .نمک به کاربردن به اعتدال رنگ و رو را زيبايي مي بخشد .
ورم و جوش :نمک با عسل و مويز ضماد دمل ها است .نمک با پونه و عسل ورم بلغمي را فرو مي نشاند و مورچگي را از زياد شدن باز مي دارد .
زخم و قرحه :گوشت هاي زائد و آويزه را مي خورد .داروي گري چرکين و قوبا است .نمک را با روغن زيتون و سرکه بر تن مالند و پهلوي آتش بنشينند عرق مي کنند وخارش بلغمي تسکين مي يابد .
مفاصل :نمک و آرد و عسل ضماد شود پيچش عصب را راست مي کند ، داروي نقرس است .نمک را با روغن زيتون مخلوط کنند و بر تن بمالند خستگي را در مي کند .
سر :نمک و پيه هندوانه ابوجهل را بر سر بمالند جوش ها را درمان کند . نمک اندراني هوش را مي افزايد .نمک خوردني و به خصوص نمک اندراني لثه را محکم مي کند .نمک و سرکه ضماد شود و بر گوش بگذارند درد گوش تسکين مي يابد .
چشم :زياده گوشت پلک را مي خورد و ناخنه را مي زدايد .قسمت شفاف و درخشانش در علاج تم و سفيدي چشم ويژگي دارد .لکه سياه خوني که در چشم پديد مي آيد نمک و روغن زيتون و عسل را ضماد کنند و بر چشم بگذارند لکه را از بين مي برد .
سينه :نمک اندراني و نفطي و ساير نمکها بلغم لزج را در سينه از هم مي پاشند .
اندام هاي تنفسي:نمک نفطي را با عسل و سرکه به دهان بمالند در علاج خناق و ورم زبان کوچک و خرخر کردن مفيد است .
اندام هاي غذا :نمک درد معده سرد را درمان مي کند .هر نمکي و به ويژه نمک نفطي و اندراني در استفراغ کمک هستند .
اندام هاي دفعي :همه انواع نمک مواد دردي را بيرون مي ريزند و سرازير شدن خوراک را آسان مي کنند .نمک نفطي بلغم گنديده و ماده آبکي و مراري و سودا را پراکنده مي کند و در حقنه به کار مي رود .
نمک بسيار سياه که نفطي نيست بلغم و سودا را بيرون مي راند .
زهرها :با تخم کتان ضماد شود پادزهر نيش کژدم است .
با سرکه و عسل پادزهر هزارپا و زنبورها است .نمک و سکنجبين گزند افيون و قارچ سمي را خنثي مي کند .
نمک چيني
سنگي است که نمک بر آن مي نشيند و آن را گل اسيوس مي نامند .
گمان مي رود که نمک مزبور از رطوبت دريا و شبنمي که بر آن مي نشيند به وجود مي آيد .
خاصيت درماني :قوت آسيوس و گل آسيوس بازکننده و جوش دهنده است . اندکي گنداننده است و گوشت گنديده را آب مي کند و گزشي ندارد .
دمل و جوش :اگر آسيوس را با سقز درخت بنه ضماد کنند جراحت ها را از بين مي برد .
زخم و قرحه :در مداواي زخم هاي دشوار ،شديد ، بزرگ و عميق سودمند است .
مفاصل :آن را با آرد جو بر جاي نقرس مي گذارند .اگر بيمار نقرسي دست و پا را در پخته آن بگذارند مفيد است .
اندام تنفسي :آن را با عسل بليسند زخم هاي شش را معالجه مي کند .
اندام هاي غذا :با آهک و سرکه بر طحال بمالند سودمند است .
ننه حوا
کمي تلخ است و تند مزه .تخمش از همه اجزايش مفيدتر است .
مزاج :خشک است .
خاصيت :با اينکه خشکاننده است نرم کننده هم هست . بندآمده ها را باز مي کند .
آرايش :خوردني يا ماليدني آن رنگ را زرد مي کند . در داروهاي برداشتن لکه هاي لک و پيس و برص مفيد است . با عسل معجون شود لکه هاي سياه خوني را در هر جا باشد مي زدايد .
سينه :در علاج پليدي هاي سينه و دل بهم آمدن مفيد است .
اندام هاي غذا :رطوبت معده را بر مي چيند ، دل بهم آمدن و تهوع را تسکين مي دهد .براي کبد و معده سرد مفيد است .
با آب انگور کهنه بخورند بول را ريزش مي دهد . بي اختياري ادرار را از بين مي برد . سنگ را بيرون مي آورد .گرده و مثانه را مي پالايد .بادشکن است .درد و پيچ روده را تسکين مي دهد . با صمغ صنوبر بخور شود زهدان را پاک مي نمايد .
تب ها :در علاج تب هاي کهنه بهترين درمان است .
زهرها :آب پزش را بنوشند پادزهر حشرات است و بر نيش کژدم بپاشند درد تسکين مي يابد .
نوشادر
بهترينش نوشادر (بيکالي )صاف و بلوري است .
مزاج :گرم و خشک است .
خاصيت :لطافت بخش و گدازنده است .
چشم :در سفيدي چشم مفيد است .
نفس کش :زبان کوچکه افتاده را بالا مي برد و در خناق مفيد است .
ني
انواع دارد :
1 ـ ني تودار که تير از آن مي سازند .
2 ـ ني ماده که زبانه ناي هاي نواختني مي شود .
3 ـ ني ستبر و بند بند که قلم مي گردد .
4 ـ ني ستبر و توخالي که در کنار جويبارها مي رويد .
5 ـ ني شوره زاري که باريک و سفيد است و اکثريت مردم بيخ آن را مي شناسند .
6 ـ ني بسيار باريک توخالي که از آن حصير مي سازند .
7 ـ ني بسيار ستبر و دراز و دير شکن که از هند آورند و نيزه مي کنند (خيزران ).
مزاج :بسيار سرد و خاکسترش گرم است .
خاصيت :برگ و ريشه آن کمي زداينده است .ضمادش خار و پيکان بر مي کشد .تکه هاي ني و بقاياي تير را از ژرفاي گوشت بيرون مي آورد .
آرايش:پوست و ريشه ني داروي کم مويي است ، پليدي را مي زدايد .
بيخ ني با پياز دشتي پيکان را جذب مي کند .
ورم و جوش :برگ سبزش را بر باد سرخ و ورم گرم بگذارند مفيد است .
مفاصل :پيچش عصب را چاره است .
سر :گلش در گوش افتد کري همراه دارد و در بيرون آمدن سرسختي مي کند .سوخته ني سعفه و بيماري ويروسي پوستي سر را علاج مي کند .
اندام هاي راننده :بول و حيض را ريزش مي دهد .
زهرها :پادزهر نيش کژدم است .
ني نهاوندي
نوعي ني است که در هندوستان مي رويد . خوبش آن است که به رنگ ياقوتي باشد و بندهايش کم فاصله و چون بشکني چندين پارچه شود .
مزاج :گرم و خشک
خاصيت :لطافت بخش ، کمي گيرنده و تند است .
آرايش: بدرنگي خون خشکيده را مي زدايد .
ورم :ورم را نرم مي کند .
مفاصل :داروي گسستگي در ماهيچه است .
چشم :جلاي ديده است .
سينه :بوسيله ي قيف دودش را برکشند داروي سرفه است و اگر با سقز خام باشد بهتر است .
اندام هاي غذا :با عسل و تخم کرفس علاج ورم کبد و معده و مانع شکم گنده شدن است .
اندام هاي راننده :با تخم کرفس به نفع گرده و علاج چکميزک است . خوردن آب پزش يا در آن نشستن درد زهدان را دوا مي کند .
با عسل و تخم کرفس بخورند ورم زهدان را فرو مي نشاند .
نيل
دو نوع است :کاشتني و بياباني .
مزاج :گرم و خشک
خاصيت :گيرنده است و خونريزي را باز مي دارد .نيل کاشتني خشکاننده اي قوي و بي گزش است .
در نيل بياباني تند مزاجي هست ،از کاشتني خشکاننده تر است و مواد را از ژرفا جذب مي کند .
آرايش: لکه هاي سياه و لک و پيس را مي زدايد و در کم مويي مفيد است .
ورم و جوش :نيل آماس فروهشتگي و سست اندامي را فرو مي نشاند . زخم هاي پليد را در اندام هاي سخت علاج مي کند .
عموماً هر ورمي که نوخاسته است علاجش با نيل است . نيل و آرد جو را ضماد کنند باد سرخ و مورچگي را مداوا مي کند .
زخم و قرحه :نيل کاشتني که بسيار خشکاننده است زخم هاي گرم بدن هاي سخت را درمان مي کند .نيل بياباني حدتي دارد و در علاج زخم گنديده اثري عجيب دارد .نيل کاشتني که حدت کم دارد و ملايم است براي علاج زخم ها بهتر است .
سائيده نيل کاشتني با عسل در سوختگي مفيد و زخم عصب را درمان مي کند و اگر با آرد شلمک باشد در جذب و برکشيدن خار و پيکان سودمند است .
سينه :سرفه قي آور کودکان را علاج است افشره اش نيز در اين زمينه مفيد است .درمان زخم شش و درد شديد سودايي درون است .
اندام هايي غذايي :نيل و به ويژه نيل بياباني به نفع طحال است .
نيلوفر
جالينوس فرمايد نيلوفر کلم آبي است .بيخ نيلوفر هندي حکمش حکم مهر گياه است .بهترينش آن است که بيخ سفيد دارد که از بيخ سياه قوي تر و تخمش از تخم آن مؤثرتر است .
آرايش:بيخ نيلوفر و به ويژه بيخ سياه آن را با آب به کار برند لک و پيس را مي زدايد و با زفت مخلوط کنند داروي کم مويي است .
ورم و جوش :بيخ نيلوفر داروي ورم گرم و آماس طحال است .
زخم :تخم و بيخ نيلوفر داروي زخم است .
سر :خواب آور است . سردرد گرم و صفرايي را تسکين مي دهد ولي بدن را ضعيف مي کند .
سينه :شربتش براي دفع سرفه و سينه درد خوب است .
اندام هاي غذا :بيخ نيلوفر خورده شود يا ضماد گردد داروي آماس طحال است .
اندام هاي دفعي :بيخ نيلوفر ، علاج اسهال مزمن و زخم روده است .
بيخ نيلوفر ضماد شود درد مثانه را از بين مي برد .تخم نيلوفر در هر چيز از خود نيلوفر قوي تر است . تأثيرش به حدي است که خونريزي حيض را بند مي آورد .
اگر بيخ نيلوفر زرد و تخم آن را چند بار با شير بخورند رطوبت هاي هميشگي زهدان را باز مي دارد .
شربت نيلوفر زرد شکم را نرم مي کند .
تب ها :شربت نيلوفر براي تسکين تب بسيار گرم و مشتعل بسيار سودمند است .
نيطافيلي
شيره گياهي است که آن را پنج برگ مي نامند .
خاصيت :بسيار خشکاننده است ولي نه تند و تيزي دارد و نه گزش و سوزش .
ضمادش خونريزي را قطع مي کند .
ورم و جوش :ضمادش علاج خنازير ، سخت شده هاي بلغمي ، کژدمه و گري است .
مفاصل :داروي درد مفاصل و بيماري اعصاب است و اگر ضماد کنند يا بخورند آماس رطوبتي بيضه را (قليه )فرو مي نشاند .
سر :با آب پز بيخ آن مزمزه بکنند درد دندان را تسکين مي دهد .زخم دهان را خوب مي کند .برگش را با آب انگور کهنه سي روز بخورند علاج صرع است .
سينه :آب پزش را در گلو بگردانند زبري گلو برطرف مي شود .افشره بيخش درمان درد شش است .
افشره اش را با نمک و عسل بياميزند و چند روزي بخورند در يرقان و درد کبد مفيد است .بيخ و آب پز بيخش باز دارنده اسهال ، علاج زخم روده و داروي بواسير است .
تب ها :برگش با ادرو مالي يا با آب انگور کهنه تب نوبه و سه اندرميان را دوا مي کند .
زهرها :افشره بيخش سم قاتل است .
«و »
واله
گياه پوسته مانند باريک و نازکي است که دور ساقه درخت بلوط ، صنوبر و گردو مي پيچد و بوي معطر دارد .
نوع سفيد رنگ اين گياه مطلوب و نوع سياه رنگش نامطلوب است . ديسقوريدوس گويد :«بهترين نوع اشنه همان است که بر ساقه صنوبر مي پيچد و بعد از آن نوعي که بر ساقه گردو مي پيچد و هر قدر خوشبوتر باشد بهتر است و نوع سپيد رنگ مايل به آبي از سپيد ساده مرغوب تر است » .
مزاج :اشنه سرد مايل به ولرم و داراي قبوضيت معتدل است .
خواص درماني :گيرنده ، تحليل برنده و نرم کننده است . نوعي که بر ساقه صنوبر مي پيچد گيرندگي معتدل دارد .نوعي که بر ساقه بلوط مي نشيند بند آمدگي ها را باز مي کند و گوشت سست را محکم مي گرداند .
دمل و جوش :مرهم اشنه دمل هاي گرم و ورم هاي گوشت نرم را تسکين مي دهد و قسمت هاي سفت شده را نرم مي گرداند .
مفاصل :اشنه را در مرهم هاي ضد خستگي بکار مي برند . مرهم و جوشاننده آن سختي مفاصل را از بين مي برد .
چشم :چشم را جلا مي دهد .
اندام هاي تنفسي و سينه :در معالجه خفقان مفيد است .
اندام هاي تغذيه اي :قي را بند مي آورد ، معده را توان مي بخشد و باد آن را از بين مي برد .به ويژه خيسانده آن در آشاميدني ها خاصيت گيرندگي دارد و درد کبد ناتوان را رفع مي کند .
اندام هاي دفعي :انسداد زهدان را باز مي کند .نشستن در آب اشنه براي تسکين درد زهدان و دفع خون حيض مفيد است .
وج
منظور از وج ريشه گياهي است مانند پاپروس که در آب هاي راکد مي رويد و براين ريشه ها چند گرهي است که به سپيدي مي زنند و بوي بد و کمي بوي وش دارند و مزه اش تند و تيز است .
بهترينش پرمايه تر و متراکم تر و خوشبوتر است .ديسقوريدوس گويد : بهترين وج آن است که سفيد رنگ ،پرمايه ، ميان پر و خوشبو باشد . متخلخل و خراش برداشته خوب نيست .
مزاج :گرم و خشک است .
خاصيت :باد را پراکنده مي کند و با کرده را فرو مي نشاند .لطافت مي دهد ، زداينده بي سوزش است و باز مي کند .
آرايش :رنگ و رو را صفا مي دهد . لک و پيس و لکه سفيد برص را مي زدايد .مفاصل :وج و آب پزش چه ماليدني و چه نوشيدني در علاج ترنجيدگي و گسستگي ماهيچه سودمند است .
سر :مسکن درد دندان و علاج سنگيني زبان است .
چشم :ستبري قرنيه را باريک و سفيدي چشم را بر طرف مي سازد .
سينه :آب پزش علاج درد سينه و پهلو است .
اندام هاي غذا :در مداواي درد سرد کبد سودمند است . تقويت کبد مي کند و معده را توان مي بخشد .سختي طحال را از بين مي برد . طحال را بسيار لاغر مي گرداند .معده را تنقيه مي نمايد .
پيچ و درد شکم و فتق را علاج مي کند .آب پزش درد زهدان را تسکين مي دهد .ادرار بول مي کند .حيض را به راه مي اندازد . داروي چکميزک است .
چنانکه گويند شهوت انگيز است و ميل جماع را بر مي انگيزد .
درد روده و خراش روده که از سرما باشد علاجش با وج است .
زهرها :پادزهر حشرات موذي است .
ورس
چيزي است سرخ به رنگ خون و شبيه زعفران سائيده است .آن را از يمن مي آورند و گويا تراشه درختي است .
مزاج :گرم و خشک
خاصيت :قبض است .
آرايش :در از بين بردن لکه هاي سياه و کک و مک مفيد است و خوردن آن لکه سفيد را از بين مي برد .
دمل و جوش :داروي جوش ها است .
زخم و قرحه :در علاج گري ، خارش ، سعفه و بيماري ويروسي سودمند است .
وسمه
برگ نيل است .بهترينش خراساني است .
مزاج :گرم و خشک است .
خاصيت :قبض است و زداينده .
آرايش :رنگ مو است .
وليم
آشي است که همه مي شناسند .
آرايش :فربهي مي دهد و براي کسي که تنش خشک است سودمند است .
اندام هاي غذا :دير هضم و بسيار مغذي است .
«هـ » و «ي »
هال بوا
همان خيربوا و از قافله ي لطيف تر است .
مزاج :گرم و خشک است .
اندام هاي غذا :کبد و معده سرد را توان مي بخشد .براي هضم طعام بسيار مفيد است .
هزار چشم
شاخه هايش گل هاي جدا گلبرگ دارد و دانه اش زرد مايل به سرخي و شبيه دانه سماق است .اما سرخي آن به سماق نمي رسد .
جالينوس فرمايد ميوه اش را نيز بخورند خوب است و تنها گلش مفيد نيست .
مزاج :گرم و خشک است .
خاصيت :ورم و جوش را تحليل مي برد و لطيف است و بازکننده و گدازنده.
زخم و قرحه : ضماد برگ آن در علاج سوختگي مفيد است و زخم هاي بزرگ را بهم مي آورد و زخم هاي پليد را درمان مي کند .
اگر برگ خشکيده آن را بکوبند و بر زخم هاي باد کرده و سست و گنديده بپاشند سودمند است .
مفاصل :اگر شربت بشود و چهل روز پي اندر پي بخورند بيماري اعصاب را از بين مي برد و دواي درد سرين است .
اندام هاي دفعي :ادرار بول و حيض مي کند . ثمر آن مراره سودا را بيرون مي راند .
خزار جشان
ميوه اش به خوشه هايي شبيه است و دباغان به کار مي برند .
هزار جشاني که نزد دارو سازان است قطعات چدني است که به شفتالو شبيه است و در اولين مرحله جويدن بي مزه است و بعد تلخي آن پديد مي آيد .
هزار گوشان
مزاج :گرم و خشک
خاصيت :تند و تيز ، زداينده ، خشکاننده ، لطافت بخش است و با ملايمت گرمي مي دهد .
آرايش :بيخ هزار گوشان با گاودانه و شنبليله پوست بدن را صاف و پاک مي کند و لکه ها و اثرهاي زشت و سياه را که بقاياي زخم باشد مي زدايد .
اگر هزار گوشان با روغن بپزد تا بکلي از هم بپاشد ،لکه هاي زشت و خون خشک شده زير چشم را مي زدايد .
ورم و جوش :بيخش زگيل ها و جوش هاي شري را ريشه کن مي کند .
زخم :ضماد بيخ هزارگوشان با نمک داروي زخم پليد است .
هزارگوشان را در مرهم هاي گوشت خوار به کار مي برند .
ثمر آن را بر گري چرکين و خشک بمالند مفيد است و پوست مي اندازد .
مفاصل :ضماد بيخش که با آب انگور کهنه باشد تکه استخوان ها را بيرون مي آورد .
هرروزه مقداري از آن خورده شود علاج فلج است .خوردن و ماليدنش دواي گسستگي ماهيچه است .
سر :به مدت يک سال هر روز مقدار هزار گوشان خورده شود صرع و بيماري کم هوشي و سرگشتگي را شفا مي دهد . اما گاهي مي شود که سبب درهم شدن عقل مي گردد .
سينه :از هزارگوشان و عسل ، ليسيدني سازند داروي خناق و بد نفسي و سرفه و پهلودرد است .
افشره اش را با گندم نپخته بخورند شير پستان افزايش مي يابد .
اندام هاي غذا :جالينوس فرمايد :خوردن جوانه هاي نوبر آمده هزار گوشان که کمي تلخ و تند است ، به سود معده مي باشد .
اندام هاي راننده :مغز (قلب )هزارگوشان را در نخستين مرحله پيدا شدن کامل يا پخته بخورند بول را ريزش مي دهد .شکم را روان مي کند .
در آب پزش بنشينند زهدان را تنقيه مي کند .افشره اش بلغم را بيرون مي آورد .براي طحال داروي خوبي است و اگر در روغن بپزند داروي بواسير پيزي است .
در آب پز هزارگوشان بنشينند يا آب پزش را بر ورم بريزند ورم ها را از بين مي برد و مشيمه را بيرون مي آورد .
زهرها :کمي از بيخش پادزهر مارگزيدگي و ساير حشرات موذي است .
هل
رنگ ميوه آن طلايي و رنگ چوبش شبيه ياقوت است .هل بوي خوش دارد . نوع اول آنکه طلايي رنگ ، شاداب ، تلخ مزه ، خوشبو است و از همه بهتر است . دردرجه دوم آنچه چوبش سبزرنگ است و کم بو و در جاهاي مرطوب مي رويد و از قسم سوم هرآنچه رنگش به سفيدي و سرخي گرايش دارد و پرمايه ، صاف ، گسترده ، بي پيچ و خم ، برهم آمده ، زبان سوز ، تند مزه و دير شکن است بهتر است .
مزاج :گرم و خشک
خاصيت :نازک مي کند ، مي رساند ، قبض است و قوتش با قوت سوسن زرد برابر است .
دمل و جوش :ورم گرم را مي رساند .
مفاصل :نقرس داران از آب پز هل بنوشند يا در آن بنشينند فايده مي بينند .
سر :سردرد دنبال دارد و خواب آور است .
برخي گويند اگر بر پيشاني بمالند سردرد را درمان مي کند .
چشم :آب پزش درمان رمد گرم است .
سينه :ورم سرد حجاب حاجز را بر طرف مي نمايد .
اندام هاي غذا :بند آمدگي هاي راه کبد را باز مي کند و آب پزش را در بيماريهاي کبد مي خورند .هل زود هضم تر از سوسن زرد است .
اندام هاي دفعي :حيض و بول را روان مي سازد . درد زهدان و زخم زهدان را بر طرف مي نمايد .کسي که درد گرده دارد در آب پزش بنشيند و زني که زهدانش بيمار است آب پزش را بخورد در ورم دروني مفيد است .
زهرها :ضماد هل و ريحان پادزهر نيش کژدم است .
هليله
چندين گونه است زرد نارسيده ، هليله سياه هندي که رسيده و چاق تر از نارسيده است .
هليله کابلي از همه قسم هاي هليله درشت تر است .
هليله چيني هم هست که از همه باريک تر و ريزتر و سبک تر است .
بهترينش زرد بسيار ،زرد مايل به سبز سنگين وزن و پر مايه و سخت است .
هليله کابلي هر آنچه پر گوشت تر و سنگين تر است و در آب فرو نشيند و رنگش به سرخي بزند بهتر است .
از هليله چيني هر آنچه نوک دارد خوب است .
مزاج :مي گويند هليله زرد از سياه آن گرم تر است . مي گويند هليله هندي کمتر از هليله کابلي سرد است .همه ي هليله ها سرد و خشکند .
خاصيت :همه انواعش در بيماري مراره مفيد است .
آرايش:هليله سياه رنگ و رو را زرد مي گرداند .
دمل و جوش :همه انواع هليله در معالجه جذام مفيدند .
سر :هليله کابلي دواي سردرد است و حواس و هوش و عقل را نيرو مي دهد .
چشم :هليله زرد در سست شدن جسم معالج است و اگر در چشم بکشند مواد سيلاني را قطع مي کند .
سينه :خوردن آن تپش و علت ناشي از ترس را درمان مي کند .
اندام هاي غذا :هليله عموماً و به ويژه دو نوع سياهش و علي الخصوص پرورده مرباي آنها تقويت معده مي کنند ،سستي معده را از بين ببرند ، معده را دباغ مي دهند ،تنقيه مي کنند ، خشک مي نمايند و کمک هضم طعام هستند . هليله زرد باغ خوبي براي معده است .اما هليله چيني در اين عمل از کابلي ناتوان تر است .هليله کابلي نوعي دل بهم خوردن به دنبال دارد . ولي در علاج استسقا سودمند است .
اندام هاي دفعي :هليله هاي کابلي و هندي با روغن زيتون بجوشند شکم را بند مي آورند .
هليله زرد براي بيرون راندن صفرا و بلغم اندکي خوب است .
هليله سياه سودا را بيرون مي آورد و در علاج بواسير مفيد است .
هليله کابلي سودا و بلغم را خارج مي کند و مي گويند داروي قولنج است .
تب ها :هليله کابلي در علاج تب هاي کهنه مفيد است .
هوه چوبه
بعضي گويند همان حسن الحمار (گل قاصد )است که آن را شنجار هم مي نامند .گياهي است داراي کرک و خاردار .زبر و سياه رنگ . برگهايش زياد و به ساقه چسبيده .بيخ آن به ستبري انگشت و بسيار سرخ رنگ است و اگر در تابستان به آن دست بزنند دست را رنگ مي کند .
آرايش :با سرکه بر لک و پيس بمالند مفيد است و آن را بکلي از بين مي برد . در معالجه پوست پوست شدن بدن بسيار مفيد است و برگش از بيخ آن کم تأثيرتر است .
دمل و جوش :مخلوط با آرد کشک باد سرخ را از بين مي برد .
زخم و قرحه :با موم مخلوط مي کنند و برزخم مي گذارند مفيد است و به ويژه براي سوختگي آتش بسيار سودمند است .
اندام ها ي غذا :ريشه اش معده را دباغي مي کند . آن را بجوشانند و با عسل آب رقيق بخورند در مداواي يرقان و درد طحال سودمند است .
اندام هاي دفعي :آن را در عسل آب بجوشانند يا با عسل آب بخورند درد کليه و سنگ کليه را از بين مي برد .
خلط هاي مراري را تحليل مي برد .ريشه زرد آن برگ همراه زوفا و خردل کرم ها را مي کشد و بيرون مي راند .
تب ها :پخته بيخ اين گياه با عسل آب تب هاي مزمن را از بين مي برد .
زهرها :پخته ميوه سرخ و برگ زرد را بجوند و بر حشره موذي تف کنند مي کشد .در مارگزيدگي نيز سودمند است .
هويج
هويج معروف است و قوي ترين دارو در هويج ، تخم هويج بياباني مي باشد .
مزاج :گرم و تر است .
زخم و قرحه :تخم و برگ آن را بکوبند و بر زخم خوره زده بگذارند مفيد است .
اندام هاي سينه :داروي سينه پهلو و سرفه مزمن است .
اندام هاي غذا :دير هضم است و مربايش زود هضم تر و داروي استسقا است .
اندام هاي دفعي :تخم آن و به ويژه تخم هويج بياباني و همچنين برگ هويج بياباني در ادرار دادن قوي و شهوت انگيز است .
تخم هويج بياباني براي رفع درد شکم و روده مفيد است .
بذر هويج کاشتني نيز شهوت انگيز و از آن بادآورتر است .
ريشه هويج بياباني (شقاقل )از هويج کاشتني شهوت انگيزتر است و ادرار حيض و بول مي کند و در اين مسئله خوردن و برداشتن آن مفيد است .
تخم و ريشه هويج در باردار شدن زن کمک مي کند .
هيوفسطيداس
شيره گياهي است که آن را شنگ مي نامند و شيره نامبرده سرد و قبض است .
مزاج :سرد و خشک
هفت بند
همان بطباط است که نر و ماده دارد و نر آن از ماده نيرومندتر است .
خاصيت :قبوضيت دارد اما قسمت آبي در آن زياد است و چون سيلان مواد را منع مي نمايد ، خشکاننده است .از خونريزي جلوگيري مي کند .
ورم و جوش :ضماد آن در علاج التهابات زير پوست و باد سرخ و مورچگي و آماس زخم بسيار مفيد است .
زخم :در مداواي زخم هاي تازه بسيار مؤثر است .
سر :افشره اش کرم گوش را مي کشد و چرک و ريم گوش را مي خشکاند .
سينه :آبش از خون برآوردن جلوگيري مي کند .
اندام هاي غذا :ضمادش التهاب معده را از بين مي برد و معده را به حالت اعتدال باز مي آورد .خونريزي زهدان را بند مي آورد و زخم روده را شفا مي دهد .


هشت دهان
عود هندي است و بازرگانان آن را مي شناسند .
مفاصل :داروي نقرس است .
ياسمين
سفيد آن از زرد گرم تر و زرد آن از ارغواني رنگش گرم تر است .
مزاج :گرم و خشک
خاصيت :رطوبت را لطيف مي کند و روغنش براي پيران سودمند است .
آرايش:اگر در حمام صورت را با تر و خشک آن بشويند ، لکه هاي سياه پوست از بين مي رود .
بسيار بو کردن ياسمين رنگ را زرد مي کند .
مفاصل :روغن ياسمين در علاج بيماريهاي ناشي از سرما که براي اعصاب و پيران رخ داده مفيد است .
سر :بويش سردرد مي آورد و با اين همه اگر آن را بو کنند سردردي را که از بلغم لزج پيدا شده از بين مي برد .
بو کردن روغن خالص ياسمين ـ عطر ياسمين سبب خون دماغ گرمي داران مي شود .